Sevgili Gazete Ankara okurları,

Yazı dizimizin ilk bölümünde COP31'in ne olduğunu, Türkiye'nin ev sahipliğinin önemini ve Antalya buluşmasının iklim diplomasisi açısından taşıdığı anlamı ele almıştım. Bu ikinci yazıda ise konferansın temel gündemini oluşturan enerji dönüşümü, iklim finansmanı, uyum, kayıp ve zarar, dirençli şehirler, sürdürülebilir tarım ve yeşil sanayi başlıklarına yakından bakmak istiyorum.

Bu konular ayrı ayrı tartışılsa da gerçekte birbirine bağlıdır. Enerji sistemi dönüşmeden emisyonlar kalıcı biçimde azaltılamaz; yeterli finansman sağlanmadan dönüşüm gerçekleştirilemez, uyum güçlendirilmeden toplumlar iklim etkilerine karşı korunamaz.

Uygulamanın Merkezinde Enerji Dönüşümü

Küresel sera gazı salımlarının önemli bölümü enerji üretimi ve kullanımından kaynaklandığı için COP31 gündeminin merkezinde enerji dönüşümü yer alacaktır. Buradaki amaç yalnızca fosil yakıtların payını azaltmak değildir. Elektrik üretiminin düşük karbonlu hâle gelmesi, enerji verimliliğinin artırılması, şebekelerin güçlendirilmesi, depolama kapasitesinin geliştirilmesi ve ulaşım ile sanayide elektrifikasyonun yaygınlaştırılması birlikte ele alınmalıdır.

COP31 Başkanlığının 2035 yılına kadar elektriğin nihai enerji talebindeki payını yüzde 35'e çıkarma hedefi, bu yaklaşımın somut göstergelerinden biridir.

Ancak enerji dönüşümünün her ülke için aynı reçeteyle yürütülmesi mümkün değildir. Ülkelerin kaynakları, ekonomik yapıları, teknolojik kapasiteleri ve enerji güvenliği ihtiyaçları farklıdır. Bu nedenle yenilenebilir enerji, nükleer enerji, enerji depolama, yeşil hidrojen, sürdürülebilir yakıtlar ve karbon yönetimi gibi düşük karbonlu seçenekler; ülkelerin koşullarına uygun, güvenilir ve ekonomik bir sistem içinde değerlendirilmelidir.

Adil geçiş anlayışı da dönüşümün maliyetinin çalışanlar, dar gelirli kesimler ve gelişmekte olan ülkeler üzerinde orantısız bir yük oluşturmamasını gerektirir.

İklim Finansmanı Olmadan Hedefler Kâğıt Üzerinde Kalır

İklim hedeflerinin uygulanmasındaki en büyük sorunlardan biri finansmandır. Gelişmekte olan ülkeler enerji altyapısını yenilemek, şehirlerini aşırı hava olaylarına hazırlamak, tarım sistemlerini güçlendirmek ve temiz teknolojilere erişmek için uzun vadeli ve uygun maliyetli kaynaklara ihtiyaç duymaktadır.

Buna karşılık yüksek borçlanma maliyetleri, karmaşık başvuru süreçleri ve yatırım riskleri birçok projeyi daha başlamadan durdurmaktadır. COP31'de uzun vadeli iklim finansmanı, Yeşil İklim Fonu, Küresel Çevre Fonu ve Kayıp ve Zarar Fonu gibi mekanizmaların etkinliği önemli tartışma alanları olacaktır.

Finansman tartışması yalnızca ne kadar para sağlanacağıyla sınırlı değildir. Kaynağın kime, hangi koşullarda ve ne kadar sürede ulaştığı da önemlidir. Emisyon azaltım projeleri özel yatırım çekebilirken, kuraklığa dayanıklı altyapı veya kıyı koruma gibi uyum yatırımları çoğu zaman doğrudan gelir üretmez.

Bu nedenle kamu kaynakları, hibeler ve uygun koşullu krediler özellikle kırılgan ülkeler için vazgeçilmezdir. Özel sermayenin harekete geçirilmesi de açık kurallar, güvenilir veriler ve uygulanabilir proje portföyleri gerektirir. Kısacası iklim finansmanı, küresel dayanışmanın olduğu kadar ekonomik gerçekçiliğin de sınavıdır.

Uyum Artık İkincil Bir Konu Değildir

Emisyonların azaltılması gelecekteki riskleri sınırlamayı amaçlarken uyum, artık kaçınılmaz hâle gelen etkiler karşısında toplumların dayanıklılığını artırır.

Su yönetimi, erken uyarı sistemleri, sıcak hava eylem planları, afetlere dayanıklı altyapı, ekosistemlerin korunması ve halk sağlığı hazırlıkları uyum politikalarının temel parçalarıdır.

Türkiye gibi Akdeniz iklim kuşağında bulunan ülkeler açısından artan sıcaklıklar, kuraklık, orman yangınları, ani seller ve su stresi uyumu doğrudan bir kalkınma ve güvenlik meselesine dönüştürmektedir.

COP31'in ulusal uyum planlarını uygulamaya taşıyacak finansman, teknoloji ve kapasite desteğini güçlendirmesi beklenmektedir.

Kayıp ve Zarar: Uyumun Ötesindeki Bedel

Uyum ile kayıp ve zarar kavramları sıkça birbirine karıştırılmaktadır. Uyum, iklim etkilerinin zararını azaltmak için önceden alınan tedbirleri ifade eder. Kayıp ve zarar ise önlenemeyen ya da uyum kapasitesini aşan etkiler sonucunda ortaya çıkan bedelleri kapsar.

Bir ada ülkesinin toprak kaybetmesi, uzun süreli kuraklık nedeniyle geçim kaynaklarının yok olması veya büyük bir afetin tarihî ve kültürel mirası geri döndürülemez biçimde tahrip etmesi bu kapsamdadır.

COP27'de kurulması kararlaştırılan Kayıp ve Zarar Fonu önemli bir adımdı; COP31'de asıl beklenti, fonun yeterli, öngörülebilir ve ihtiyaç sahiplerinin kolayca erişebileceği bir yapıya kavuşturulmasıdır.

Dirençli Şehirler Geleceğin Yaşam Alanlarıdır

Dünya nüfusunun çoğu şehirlerde yaşarken iklim krizinin sonuçları da kentlerde yoğunlaşmaktadır. Aşırı sıcaklar, seller, altyapı arızaları, enerji kesintileri ve su kıtlığı; plansız büyüyen şehirlerde daha ağır hissedilir.

Dirençli şehir yaklaşımı, yalnızca afet sonrasında onarım yapmak yerine riski önceden azaltmayı hedefler. Binalarda enerji verimliliği, yeşil alanlar, geçirgen yüzeyler, yağmur suyu yönetimi, toplu taşıma ve yerel enerji sistemleri bu yaklaşımın parçalarıdır.

COP31 gündeminde bina sektörünün enerji tüketim yoğunluğunu 2035'e kadar en az yüzde 25 azaltmaya yönelik hedef, şehirlerin iklim eylemindeki belirleyici rolünü göstermektedir.

Sürdürülebilir Tarım Aynı Zamanda Gıda Güvenliğidir

İklim değişikliği tarımsal üretimi yağış düzenleri, sıcaklık artışı, toprak kaybı ve su kıtlığı üzerinden etkilerken tarım sektörü de önemli bir emisyon kaynağıdır.

Bu nedenle çözüm, üretimi azaltmak değil; daha az su, enerji ve girdiyle daha dayanıklı ve verimli üretim yapabilmektir. Hassas tarım, uygun sulama teknikleri, kuraklığa dayanıklı ürünler, toprak karbonunun korunması, gıda kayıplarının azaltılması ve çiftçinin iklim bilgisine erişimi birlikte değerlendirilmelidir.

Dönüşümün maliyetinin küçük çiftçiye yüklenmemesi, kırsal kalkınma ve adil geçiş açısından temel bir koşuldur.

Yeşil Sanayi Rekabet Gücünün Yeni Ölçüsüdür

Sanayide yeşil dönüşüm artık yalnızca çevre politikası değil, dış ticaret ve rekabet meselesidir. Çelik, çimento, kimya ve diğer enerji yoğun sektörlerde verimlilik, elektrifikasyon, düşük karbonlu yakıtlar, döngüsel üretim ve gerektiğinde karbon yakalama teknolojileri önem kazanmaktadır.

Ürünlerin karbon ayak izinin uluslararası ticarette daha görünür hâle gelmesi, sanayiciyi hem yeni yükümlülüklerle hem de yeni pazar fırsatlarıyla karşı karşıya bırakmaktadır.

Teknoloji transferi ve uygun finansman sağlanmadığında gelişmekte olan ülkeler bu dönüşümde geride kalabilir. Bu nedenle COP31'in yeşil sanayi gündemi, iklim hedefleriyle kalkınma hakkı arasında dengeli bir köprü kurmalıdır.

COP31'in Gerçek Başarısı Uygulamada Ölçülecek

Bu yedi başlık bize COP31'in tek bir çevre toplantısı olmadığını açıkça göstermektedir. Enerji politikası finansmanla, finansman adaletle, uyum şehirler ve tarımla, sanayi dönüşümü ise teknoloji ve istihdamla doğrudan ilişkilidir.

Antalya'da başarı, yalnızca yeni hedeflerin açıklanmasıyla değil; hedefleri uygulayacak finansman araçlarının, kurumsal sorumlulukların, ölçülebilir göstergelerin ve takvimlerin ortaya konulmasıyla mümkün olacaktır.

Yazı dizisinin üçüncü bölümünde bu genel gündemden Türkiye'ye dönecek; enerji, şehirleşme, sanayi, tarım, bilim ve teknoloji alanlarında COP31 sürecine taşınabilecek somut önerileri değerlendireceğim.

Çünkü Türkiye'nin konferanstaki rolü yalnızca iyi bir ev sahibi olmakla sınırlı kalmamalıdır. Ülkemiz, kendi kalkınma ihtiyaçlarını gözeten, bilime dayalı ve uygulanabilir bir dönüşüm modeliyle küresel iklim gündemine katkı sunmalıdır. 

Prof. Dr. Hacı Mehmet Şahin
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı | Köşe Yazarı
hmsahin@gazeteankara.com.tr