YAPAY ZEKÂ ÇAĞINDA İNSAN YETKİNLİKLERİNİN YENİDEN ŞEKİLLENMESİ

İnsanı tarih boyunca güçlü kılan temel unsur, sahip olduğu bilgi miktarından çok bilgiyi anlamlandırabilme, yüksek değişkenlik içeren durumlar arasında ilişki kurabilme, belirsizlikler içinde karar oluşturabilme ve sürekli öğrenerek kendini geliştirebilme yeteneği olmuştur. Toplumların gelişim çizgisi incelendiğinde ekonomik büyüme, bilimsel ilerleme, kurumsal örgütlenme ve kültürel üretim süreçlerinin tamamı, insanın sahip olduğu zihinsel yetkinliklerin niteliği üzerinden şekillenmektedir. Her çağ, kendi ilerleme mantığına uygun bir insan görüntüsü üretmektedir.

Uzun yıllar boyunca bireylerden beklenen temel yeterlilikler belirli bilgi alanlarında uzmanlaşma, öğrenilen bilgiyi tekrar edebilme, kuralları uygulayabilme ve var olan sistemlerin verimli biçimde çalışabilme kapasitesi etrafında gelişmiştir. Endüstriyel toplumların eğitim anlayışı bu nedenle standart bilgi üretimi, uzmanlaşma ve görev temelli performans üzerine kurulmuştur. Böyle bir düzenin başarısı, büyük ölçüde bilginin edinilmesi ve sahip olunan dinamiklerin etkin biçimde kullanılabilmesiyle ilişkilendirilmektedir.

Günümüzde insan yetkinliklerinin taşıdığı anlam farklı bir dönüşüm sürecine girmektedir. Bilginin hızla çoğaldığı, karar süreçlerinin giderek çok boyutlu ve akıllı sistemlerin üretim mekanizmalarına derin biçimde yerleştiği sentetik zekâ döneminde zihinsel performansın niteliği farklı ölçütler üzerinden inşa edilmektedir. Evirilen bilişsel çağın yükselen insan modeli; çok katmanlı sistemleri yönetebilen, düşünsel üretim süreçlerini organize edebilen, belirsizlik içeren dinamik ortamlara hızla uyum geliştirebilen ve kendi öğrenme mimarisini sürekli geliştirebilen bireysel yetkinlikler etrafında ortaya çıkmaktadır.

Bu dönüşüm sürecinde insan yetkinliklerinin taşıdığı yönelim daha stratejik bir önem kazanmaktadır. İçinde bulunduğumuz dönem, insanın ne bildiğinden çok zihinsel performansını nasıl kullandığını belirleyen farklı bir aşama üretmektedir. Sentetik zekâ ekosistemi, ilişkisel düşünebilen, yerleşik kalıpları sorgulayabilen, belirsizlik içeren durumlarda yön tayin edebilen ve sürekli dönüşen bilgi ekosistemleri içerisinde kendi düşünsel potansiyelini geliştirebilen insanı ön plana taşımaktadır. Önümüzdeki yıllarda toplumların ilerleme düzeyi, yetiştirdikleri insanın sahip olduğu bu evirilen yetkinlik mimarisi üzerinden şekillenecektir.

YENİÇAĞIN İNSAN YETKİNLİKLERİ

Yapay zekâ çağında ortaya çıkan üretim ekosistemi, insan yetkinliklerinin tarihsel yetkinleşme mantığını farklı bir evreye taşımaktadır. Uzun yüzyıllar boyunca insan muhakeme gücünü belirleyen temel unsur, bireyin sahip olduğu bilgi birikimi, uzmanlaşma düzeyi ve belirli alanlarda geliştirdiği teknik yeterlilikler etrafında şekillenmiştir. Aristoteles’in phronesis kavramıyla tanımladığı doğru zamanda doğru karar oluşturabilme yetisi, modern dönemde uzmanlık bilgisiyle birleşerek insan performansının temel ölçütlerinden biri haline gelmiştir. Günümüzde ise düşünce ile üretim arasındaki ilişki etkileşimli bir düzene dönüşmektedir.

Herbert Simon’un sınırlı rasyonalite yaklaşımı, insan aklının karar mekanizmalarında her zaman belirli bilişsel sınırların hareket ettiğini ortaya koymuştur. Çağdaş yapay zekâ sistemleri bu sınırları genişleten dinamik hesaplama katmanları oluşturmaktadır. İnsan zihninin üretken gücü, içinde bulunduğumuz akıllı sistemler dönemi, çok katmanlı gerçeklikleri eşzamanlı biçimde kavrayabilme, gelişen bilişsel sistemler arasında düzen kurabilme ve belirsizlik taşıyan gelecek senaryoları içerisinde anlam üreten karar ekosistemleri geliştirebilme yetkinliği doğrultusunda gelişen bir biçim kazanmaktadır. Andy Clark’ın genişletilmiş zihin yaklaşımında tartışıldığı gibi insan düşüncesi biyolojik sınırların içine kapanmış bir model olarak işlememektedir. İnsan aklı, tarih boyunca çevresindeki araçlarla birlikte gelişen bir bilişsel sistem üretmektedir. Günümüzde bu akış yükselen bir aşamaya ulaşmaktadır. Yakın geleceğin belirleyici insan bilişsel yetisi, sahip olunan bilgi miktarıyla açıklanmamaktadır. Düşünceyi dinamik sistemler etrafında organize edebilme, akıllı örüntülerle birlikte üretim geliştirebilme ve sürekli değişen bilgi akışlarının şekillenen anlam haritaları oluşturabilme yeteneği üzerinden gelişmektedir. Yapay zekâ çağı, insanın ne bildiğini ölçen bir dönemden çok, zihinsel muhakeme gücünü hangi düzeyde genişletebildiğini belirleyen farklı bir uygarlık mantığı üretmektedir.

İnsan yetkinliklerinin yönelimi incelendiğinde dönüşümün ilk olarak bilişsel kabiliyetinde ortaya çıktığı gözlemlenmektedir. Uzun yıllar boyunca bilgiye erişebilme becerisi bireysel gelişimin temel göstergelerinden biri olarak kabul edilmiştir. Günümüzde ise zihinsel performansın değeri; bilgiye ulaşma hızından çok bilgi akışını değerlendirebilme, farklı kaynaklar arasında anlamlı ilişkiler kurabilme ve yüksek belirsizlik ortamlarında doğru muhakeme geliştirebilme yetisi üzerinden kurulmaktadır. Daniel Kahneman’ın karar kuramlarında ortaya koyduğu gibi insan zihni dinamik bilgi ortamlarında sürekli bilişsel filtreleme süreçleri üretmektedir. Yirmi birinci yüzyılın belirleyici yetkinliklerinden biri, giderek yoğunlaşan dijital bilgi akışının düşünsel berraklığı koruyabilme gücü haline gelmektedir.

İkinci büyük dönüşüm alanı, insanın gelişen akıllı sistemlerle kurduğu ilişkinin niteliğinde ortaya çıkmaktadır. Norbert Wiener’in sibernetik yaklaşımı, insan ile makine arasındaki etkileşimin gelecekte üretim süreçlerinin merkezine yerleşeceğini erken dönemlerde tartışmaya açmıştır. Günümüzde bu öngörü farklı bir boyuta taşınmaktadır. İnsan düşüncesi ilk kez dışsal biliş sistemleriyle sürekli etkileşim ile çalışan genişletilmiş bir üretim ekosistemi oluşturmaktadır. Böyle bir dönüşüm; dil, klasik iletişim işlevinin ötesine geçerek üretimi yönlendiren stratejik bir araca dönüşmektedir. Geleceğin önemli insan kapasitesi, akıllı sistemlerle etkili düşünsel iş birliği kurabilme yeteneği etrafında gelişmektedir.

Üçüncü dönüşüm, sistem kurabilme ve birbirine bağlı durumları organize edebilme performansında ortaya çıkmaktadır. Marshall McLuhan teknolojik dönüşümlerin insanın çevresini algılama biçimini yeniden yapılandırdığını savunmaktadır. Günümüzde bu düzenleme mimarisine kadar genişlemektedir. Yirmi ikinci yüzyıla yaklaşırken bu dönemdeki entelektüel performans, bireysel uzmanlık alanlarının sınırları bağlamında değerlendirilmemektedir. Farklı araçları ortak çalışma mantığını bir araya getirebilme, dinamikler arasında koordinasyon geliştirebilme ve dağınık bilgi alanlarını işlevsel sistemlere dönüştürebilme yeteneği giderek daha yüksek değer üretmektedir. Yeniçağın insanı, bilgi taşıyan bireyden çok gelişen bilişsel yapılar kurabilen düşünsel organizatör kimliği etrafında gelişmektedir.

EĞİTİM SİSTEMLERİNİN YENİ YÖNELİMİ

Toplumların tarihsel ilerleme çizgisi incelendiğinde ekonomik güç, bilimsel üretim gücü ve kurumsal ilerleme düzeyinin büyük ölçüde yetiştirilen insanın niteliğiyle şekillendiği görülmektedir. Her medeniyet, kendi bilişsel derinleşme mantığına uygun insan profilleri üreterek ilerlemektedir. Günümüzde yapay zekâ ile birlikte gelişen oluşmakta olan bilişsel düzen, eğitim kurumlarının taşıdığı tarihsel işlevi daha geniş bir perspektife taşımaktadır. Eğitim sistemleri giderek bilgi aktaran mekanizmalar olmaktan çok, insanın zihinsel düzeyi sürekli geliştiren dinamik ekosistemler etrafında kurulmaktadır.

John Dewey eğitimi, bireyin hayat boyunca gelişimini sürdüren sürekli bir dönüşüm süreci olarak tanımlamaktadır. Günümüzde bu yaklaşım çok daha stratejik bir anlam kazanmaktadır. Yakın gelecekte bireylerden beklenen temel performans; belirli uzmanlık alanlarında bilgi biriktirmekten çok, iyileşme gösteren koşullara hızla uyum sağlayabilme, farklı disiplinler arasında düşünsel geçişler kurabilme, yüksek etkileşimli bilgi akışlarının yön belirleyebilme ve sürekli öğrenme yeteneği canlı tutabilme yeteneği etrafında gelişmektedir. Böyle bir dönüşüm, eğitim anlayışının içerik merkezli yapılardan insan düşünsel olgunlaşmasını merkeze alan öğrenme modellerine doğru ilerlemesini hızlandırmaktadır.

Üniversiteler bu değişimin en kritik merkezlerinden biri haline gelmektedir. Paulo Freire’nin eleştirel bilinç yaklaşımında tartışıldığı gibi eğitim, bireyi var olan bilgi kalıplarının tutan bir işleyişten çok düşünsel özgürleşmeyi geliştiren bir durum üretmektedir. Dijital uygarlık bağlamında, yükseköğretim kurumları da benzer biçimde farklı bir işlev üstlenmektedir. Geleceğin üniversiteleri, diploma üreten kurumsal organizasyonlar olmanın ötesinde; bilişsel çevikliği güçlendiren, disiplinler arası düşünme becerisini geliştiren, dağıtık bilgi mimarileri arasında ilişki kurabilen ve insanın entelektüel sınırlarını sürekli genişleten merkezler olarak düzenlenmektedir.

Martha Nussbaum’un insan kapasitesi yaklaşımı, toplumların gerçek üretken gücünün artışının teknik büyüklüklerle birlikte insanın potansiyelini geliştirme düzeyiyle şekillendiğini ortaya koymaktadır. Yapay zekâ çağında bu yaklaşım önem kazanmaktadır. Eğitim politikalarının yönü, teknolojik altyapıların yaygınlaştırılmasından çok daha derin bir dönüşüm üretmektedir. Güçlü toplumlar; öğrenme yeterliliği yüksek, düşünsel esnekliği gelişmiş, dinamik üretim ağlarını yönetebilen ve sürekli kendini geliştirebilen insan yetkinliklerini yetiştirebilen eğitim modelleri etrafında yükselmektedir.

GELECEĞİ İNSANLA TASARLAMAK

Yapay zekâ çağında ortaya çıkan büyük dönüşüm, teknik sistemlerin olgunlaşmasından çok daha kapsamlı bir medeniyet hareketi üretmektedir. Tarih boyunca toplumların ilerleyiş gücü sahip oldukları doğal kaynaklar, ekonomik büyüklükler ya da teknolojik araçlar üzerinden şekillenmemiş; insanın sahip olduğu düşünsel potansiyelin niteliği üzerinden ilerlemiştir. Günümüzde gelişen bilişsel düzen, insan yetkinliklerinin tarihsel tanımını güncellemektedir. İçinde bulunduğumuz dönem, bilgiye erişim olanaklarının merkezde yer aldığı klasik insan modelinden, düşünsel esnekliği yüksek, çok katmanlı mimariler arasında ilişki kurabilen ve sürekli öğrenme performansını koruyabilen dönüşen bir insan aşamasına doğru ilerlemektedir. Yirmi birinci yüzyılın gelişim mantığı, insanın zihinsel evrim sürecinin etkileşimli olarak şekillenmesini hızlandırmaktadır.

Bu oluşumlar, eğitim politikalarının kapsamını radikal biçimde genişletmektedir. Geleceğin güçlü eğitim sistemleri, müfredat içeriklerini güncelleyen kurumsal yapılar üzerinden şekillenmeyecektir. Yeni dönemin stratejik yönelimi; erken çocukluk eğitiminden yükseköğretime kadar bütün öğrenme ekosistemlerini insanın bilişsel yetkinleşmesini merkeze alan bir paradigma etrafında organize etmektedir. Bu doğrultuda eğitim politikalarının öncelikli yol haritası; eleştirel düşünme işleyiş becerisini güçlendiren öğrenme modelleri kurmak, disiplinler arası düşünme becerisini yaygınlaştırmak, algoritmik sistemlerle birlikte üretim geliştirebilen bireyler yetiştirmek ve yaşam boyu öğrenme kültürünü bütün toplumsal modellere yerleştirmek üzerine kurulmaktadır. Yirmi birinci yüzyıl, insanın zihinsel donanımını sistematik biçimde geliştiren eğitim ekosistemlerini stratejik güçlenmenin merkezine taşımaktadır.

Önümüzdeki yüzyılın belirleyici toplumları, teknolojiye en hızlı erişenler arasından ortaya çıkmayacaktır. Geleceğin güçlü medeniyetleri; insanın düşünsel gücünü genişletebilen, bilişsel esnekliği yüksek kuşaklar yetiştirebilen, öğrenmeyi sürekli kültür etkinliğine dönüştürebilen ve insan ile gelişen sentetik zekâ arasında sürdürülebilir ortak gelişim mimarileri kurabilen toplumlar etrafında şekillenecektir. Yapay zekâ çağının büyük stratejik dönüşümü teknoloji alanında gerçekleşmemektedir. Yeni uygarlığın gerçek belirleyici gücü, insanın sahip olduğu zihinsel potansiyeli hangi ölçekte geliştirebildiği üzerinden tanımlanmaktadır. Geleceğin tarihi, makinelerin gelişim hızıyla birlikte insanın kendi zihinsel potansiyelini hangi ölçekte geliştirebildiği tarafından yazılacaktır.

Prof. Dr. Gülsün KURUBACAK ÇAKIR
“Her pazartesi zihne bir yolculuk…”
Ankara HBV Üniversitesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara DHP – Köşe Yazarı
gkcakir@gazeteankara.com.tr