Serimizin ilk yazısında 7595 sayılı Millî Dayanışma ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesine Dair Kanunun nasıl bir hukuki geçiş sistemi kurduğunu inceledik. İkinci yazıda bu sistemin af hukuku, Millî Güvenlik Kurulunun konumu, yargı bağımsızlığı, Kurulun yetkileri ve hukuk devleti bakımından doğurduğu anayasal soruları değerlendirdik.

Şimdi üçüncü ve son aşamadayız.

Bu kez sorumuz kanunun maddelerinden daha geniştir:

Silahların bırakılması ve hukuki geçiş rejiminin kurulması, gerçekten toplumsal bütünleşme anlamına gelir mi?

7595 sayılı Kanunun adı bu soruyu sormamızı zorunlu kılıyor. Çünkü kanun yalnızca “silah bırakma”, “infaz” veya “ceza hukukunda geçiş” adını taşımıyor. Kanun koyucu hedefi açıkça millî dayanışmanın ve toplumsal bütünleşmenin güçlendirilmesi olarak belirliyor.

Dolayısıyla başarı ölçütü de yalnızca kaç kişinin silah bıraktığı, kaç soruşturmanın ertelendiği veya kaç hükümlünün infaz rejiminin değiştiği olamaz.

Asıl soru şudur:

Türkiye bu sürecin sonunda daha güvenli, daha adil, daha demokratik, birbirine daha fazla güvenen ve farklılıklarını şiddete başvurmadan yönetebilen bir toplum hâline gelebilecek mi?

İşte kanunun gerçek tarihî sınavı burada başlayacaktır.  

Silah bırakmak başlangıçtır; toplumsal bütünleşme sonuçtur

TBMM Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonunun nihai raporu bu ayrımı aslında oldukça açık biçimde yapıyor.

Komisyon, PKK'nın bütün unsurlarıyla silah bırakmasını ve kendisini tasfiye etmesini sürecin “kritik eşiği” olarak tanımlarken, bundan sonra çıkarılacak kanunun yalnızca örgüt mensuplarının hukuki durumunu belirlemekle yetinmemesini de istiyor. Rapora göre düzenleme, silah ve şiddeti reddeden kişilerin adil, güvenli ve sağlıklı biçimde toplumla yeniden bütünleşmesini de hedeflemelidir.

Bu yaklaşım önemlidir.

Çünkü bir örgütün silahlı kapasitesinin sona ermesi ile toplumu yıllarca etkileyen çatışma ortamının sosyal sonuçlarının sona ermesi aynı şey değildir.

Silah bırakma güvenlik sorununu azaltabilir; ancak güvensizliği, korkuyu, kutuplaşmayı, ekonomik dışlanmayı, mağduriyet hafızasını veya demokratik sistem üzerindeki gerilimleri kendiliğinden ortadan kaldırmaz.

Dünyadaki silahsızlanma ve yeniden bütünleşme uygulamalarına ilişkin Birleşmiş Milletler yaklaşımı da aynı noktaya işaret etmektedir. BM ve UNDP'nin silahsızlanma, terhis ve yeniden bütünleşme – DDR yaklaşımında, eski silahlı yapı mensuplarının yalnızca silahlarından ayrılması yeterli görülmemekte; sürdürülebilir ekonomik ve sosyal hayat kurabilmeleri ve içinde yaşayacakları toplumun da bu sürece hazırlanması gerektiği belirtilmektedir. UNDP ayrıca bu programların nihai yararlanıcısının yalnızca eski örgüt mensupları değil, toplumun bütünü olması gerektiğini vurgulamaktadır.

Bu perspektiften bakıldığında 7595 sayılı Kanun gerekli olabilir; ancak tek başına yeterli değildir.

Çünkü kanun esas olarak silah bırakmanın hukuki sonuçlarını düzenliyor.

Toplumsal bütünleşme ise bundan daha geniş bir kamu politikasıdır.  

Komisyon raporu kanundan daha geniş bir yol haritası çiziyor

Burada çok önemli bir ayrıntı var.

TBMM Komisyonunun nihai raporu yalnızca örgüt mensuplarına uygulanacak ceza ve infaz rejimini önermiyor. Raporun devamında hukuk devletinden demokratik siyasete kadar uzanan çok daha geniş bir reform alanı tarif ediliyor.

Komisyon;

AYM ve AİHM kararlarına eksiksiz uyumun güçlendirilmesini,

infaz mevzuatının daha adil ve eşitlikçi bir anlayışla yeniden değerlendirilmesini,

tutuksuz yargılamanın esas, tutuklamanın istisna olması ilkesinin güçlendirilmesini,

hak ve özgürlüklerin kullanımının önündeki engellerin gözden geçirilmesini,

şiddet içermeyen fiillerin terör suçu olarak değerlendirilmemesini,

Türk Ceza Kanunu ve Terörle Mücadele Kanununun ifade özgürlüğü ve kanuni belirlilik açısından yeniden ele alınmasını,

basın ve ifade özgürlüğünün güçlendirilmesini,

Siyasi Partiler Kanunu ile seçim mevzuatının gözden geçirilmesini,

siyasi etik kanunu hazırlanmasını

ve yerel yönetimlerin demokratik standartlarının yükseltilmesini öneriyor.

Bu liste bize çok önemli bir şey söylüyor:

TBMM Komisyonunun kendi yaklaşımında dahi mesele yalnızca silah bırakma veya infaz değildir.

Komisyon, kalıcı huzurun hukukun üstünlüğü, demokratik siyaset ve toplumsal uyumla desteklenmesi gerektiğini kabul etmektedir.

7595 sayılı Kanun ise bu büyük çerçevenin esas olarak ceza hukuku ve güvenlik geçişi bölümünü hayata geçiriyor.

Bu nedenle kanunu nihai çözüm olarak değil, daha geniş bir hukuki ve siyasi dönüşümün ilk ayağı olarak okumak daha gerçekçi olacaktır.  

En kritik ikinci aşama: Hukuk devleti normalleşmesi

Silahlı yapıların tasfiyesinden sonra devletin önündeki en önemli görevlerden biri, olağan hukuk düzenini güçlendirmektir.

Uzun yıllar terör tehdidiyle yaşayan toplumlarda güvenlik kaygılarının hukuk sistemini geniş biçimde etkilemesi olağandır. Ancak tehdit azaldıkça hukuk düzeninin de güvenlik merkezli istisnai mantıktan olağan demokratik hukuk düzenine dönmesi gerekir.

TBMM Komisyonu raporunun AYM ve AİHM kararlarının eksiksiz uygulanmasını özellikle vurgulaması bu nedenle önemlidir. Raporda mevcut mekanizmaların güçlendirilmesi ve yargı ile idarenin işleyişinden kaynaklanan uygulama sorunlarının giderilmesi açıkça önerilmektedir.

Bu, yalnızca uluslararası yükümlülüklere uyum meselesi değildir.

Aynı zamanda toplumda devlete ve hukuka güven meselesidir.

Bir yurttaş siyasi görüşü, etnik kökeni, inancı veya kimliği ne olursa olsun, mahkemenin kendisine aynı hukuku uygulayacağına inanıyorsa toplumsal bütünleşme güçlenir. Aynı kişi hukukun siyasi koşullara veya kişilere göre değiştiğine inanıyorsa yalnızca güvenlik politikasıyla kalıcı aidiyet üretilemez.

Bu nedenle terörün sona erdirilmesiyle hukuk devletinin güçlendirilmesi birbirinin alternatifi değildir.

Aksine biri diğerinin güvencesidir.

Silahsızlanma devleti daha güvenli hâle getirirken hukuk devleti de yurttaşı daha güvende hissettirmelidir.  

Şiddet ile düşünce arasındaki çizgi yeniden belirginleşmeli

Komisyon raporunun en dikkat çekici önerilerinden biri, şiddet içermeyen hiçbir fiilin terör suçu olarak nitelendirilmemesi gerektiğine ilişkin yaklaşımıdır.

Raporda şiddet çağrısı, nefret söylemi ve terör propagandasıyla etkin mücadelenin sürdürülmesi gerektiği belirtilirken; hukuki sınırlar içinde kalan eleştiri, itiraz ve taleplerin demokratik yaşamın parçası olarak korunması gerektiği de ifade edilmektedir.

Bu yaklaşım toplumsal bütünleşme açısından son derece değerlidir.

Çünkü demokratik devletin amacı toplumdaki bütün farklılıkları ortadan kaldırmak değildir.

Amaç, farklılıkların silahla değil sözle, şiddetle değil siyasetle, tehdit yoluyla değil demokratik temsil mekanizmalarıyla ifade edilmesini sağlamaktır.

Eğer silahlı mücadeleden demokratik siyasete geçiş hedefleniyorsa, demokratik siyasetin alanı da hukuken açık ve öngörülebilir olmak zorundadır.

Bunun iki taraflı bir sınırı vardır.

Devlet barışçıl düşünceyi terörle özdeşleştirmemelidir.

Siyasi aktörler de şiddeti meşrulaştırmamalı, silahlı yapılarla demokratik siyasetin arasındaki çizgiyi tartışmasız biçimde korumalıdır.

Kalıcı bütünleşme ancak bu karşılıklı hukuk zemini üzerinde kurulabilir.  

Mağdurlar sürecin kenarında bırakılamaz

Toplumsal bütünleşmenin en hassas alanı ise şüphesiz mağdur adaletidir.

Türkiye onlarca yıl terör nedeniyle çok ağır bedeller ödedi. Şehitler, gaziler, saldırılarda hayatını kaybeden siviller, yaralananlar, yerinden edilenler, çocuklarını veya yakınlarını kaybeden aileler ve doğrudan ya da dolaylı biçimde terörün sonuçlarını yaşamış milyonlarca insan vardır.

Bu nedenle yeni bir döneme geçilirken mağdurların hafızasını yok saymak veya onların adalet beklentisini yalnızca “geçmişte kalmış bir mesele” gibi değerlendirmek ciddi hata olur.

Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiserliği'nin geçiş dönemi adaletine ilişkin yaklaşımı da mağdur ve hayatta kalanların sürecin merkezinde bulunması gerektiğini vurgulamaktadır. Mağdurların dışlandığı süreçlerin kırgınlıkları canlı tutabileceği ve uzlaşmayı zorlaştırabileceği belirtilmektedir.

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği de geçiş dönemi adaletini yalnızca ceza yargılaması olarak tanımlamaz; hakikatin ortaya çıkarılması, adalet, tazmin/onarma ve tekrarın önlenmesine ilişkin güvenceleri birlikte ele alır.

Türkiye'nin aynı modeli birebir benimsemesi gerektiği söylenemez. Her ülkenin tarihî ve hukuki koşulları farklıdır.

Ancak buradan alınabilecek temel ders açıktır:

Toplumsal bütünleşme yalnızca sisteme yeniden katılan kişilerin haklarını değil, terör nedeniyle zarar görenlerin onurunu ve adalet beklentisini de korumalıdır.

7595 sayılı Kanun örgüt faaliyeti kapsamında işlenen kasten öldürme suçlarını erteleme sisteminin dışında bırakarak önemli bir sınır çiziyor. Buna rağmen mağdurların bilgilendirilmesi, sürece katılımı, psikososyal destek, sembolik ve maddi onarım veya hafıza politikaları konusunda ayrı ve bütüncül bir mekanizma kurmuyor.

Bu alanın ileride ihmal edilmemesi gerekir.  

Yeniden bütünleşme yalnızca “cezaevinden çıkış” değildir

Bir diğer kritik mesele, kanundan yararlanacak kişilerin sosyal hayata dönüşüdür.

Uzun yıllar silahlı veya örgütsel yapı içinde yaşamış bir kişinin hukuki statüsünün değişmesi, onun ertesi gün toplumla sağlıklı biçimde bütünleşeceği anlamına gelmez.

İstihdam, meslek edinme, aile ilişkileri, eğitim, psikolojik destek ve içinde yaşayacağı çevrenin kabul kapasitesi gibi çok sayıda değişken bulunmaktadır.

UNDP (United Nations Development Programme – Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı) ve DDR (Disarmament, Demobilization and Reintegration – Silahsızlanma, Terhis ve Yeniden Entegrasyon) yaklaşımında eski silahlı yapı mensuplarının sürdürülebilir geçim kaynaklarına ve sosyal destek ağlarına sahip olmaması hâlinde yeniden şiddet veya eski örgütsel bağlara yönelme riskinin artabileceği belirtilmektedir. Yeniden bütünleşmenin ekonomik ve sosyal boyutunun, güvenlik ve kalkınmayla birlikte ele alınması gerektiği vurgulanmaktadır.

Ancak burada önemli bir adalet dengesi de vardır.

Devletin sağlayacağı uyum programları, terörden etkilenmiş vatandaşlarda “örgüte katılmanın ödüllendirildiği” düşüncesini yaratmamalıdır.

Bu nedenle ekonomik ve sosyal desteklerin tasarımında yalnızca eski örgüt mensupları değil, çatışmadan zarar görmüş yerel toplumlar, şehit ve gazi aileleri, gençler, kadınlar, işsizler ve dezavantajlı kesimler de dikkate alınmalıdır.

Başarılı model, bir gruba ayrıcalık dağıtan değil, toplumun genel refahını güçlendiren bölgesel ve sosyal kalkınma modeli olmalıdır.

Böylece yeniden bütünleşme bireysel imtiyaz olmaktan çıkar, toplumsal kalkınmanın parçası hâline gelir.  

Ekonomik kalkınma önemlidir ama tek başına çözüm değildir

Terörün uzun yıllar etkili olduğu bölgelerde ekonomik kalkınma, istihdam ve yatırım politikalarının güçlendirilmesi elbette önemlidir.

Ancak mesele yalnızca ekonomik geri kalmışlık açıklamasına indirgenmemelidir.

Terör çok boyutlu bir olgudur. Güvenlik, ideoloji, uluslararası ilişkiler, kimlik siyaseti, demokratik temsil, eğitim, ekonomik fırsatlar ve bölgesel eşitsizlikler aynı anda etkili olabilir.

Bu nedenle “ekonomiyi düzeltirsek bütün sorun çözülür” yaklaşımı da “yalnız güvenlik tedbirleri yeterlidir” yaklaşımı kadar eksiktir.

Gerekli olan bütünleşik politikadır.

Altyapı yatırımı yapılırken hukuk devleti güçlenmeli; istihdam artarken eğitim niteliği yükselmeli; gençlere ekonomik fırsatlar sunulurken demokratik katılım kanalları açılmalı; güvenlik sağlanırken temel hakların korunması sürdürülmelidir.

Toplumsal barış ile kalkınmanın birbirini beslediği bir model kurulmalıdır.  

TBMM'nin rolü neden kritik?

7595 sayılı Kanunun 7'nci maddesi, Cumhurbaşkanı Yardımcısı başkanlığında güçlü bir yürütme kurulu oluştururken TBMM bünyesinde bir İzleme Komisyonu kurulmasını da öngörüyor.

Bu hüküm, doğru işletilirse sürecin en güçlü güvence araçlarından biri olabilir.

Çünkü böylesine hassas bir konuda yalnızca yürütmenin kendi kendisini değerlendirmesi yeterli değildir.

TBMM farklı siyasi görüşlerin temsil edildiği, yürütmenin hesap verdiği ve millet adına denetimin yapıldığı kurumdur.

Bu nedenle İzleme Komisyonunun yalnızca adı olan bir yapı değil, etkin çalışan bir parlamenter gözetim mekanizması olması gerekir.

Kurulun TBMM'ye yapacağı bildirimlerde en azından;

silah bırakma ve tasfiye sürecinin doğrulanmasına ilişkin genel göstergeler,

kanundan yararlanmak için yapılan başvuru sayıları,

verilen erteleme kararlarının genel dağılımı,

yeniden suç işleme nedeniyle kaldırılan erteleme kararları,

toplumsal uyum çalışmaları,

mağdur politikaları

ve ortaya çıkan yeni mevzuat ihtiyaçları

belirli dönemlerle değerlendirilmelidir.

Elbette millî güvenlik ve kişisel veri niteliğindeki bilgilerin gizliliği korunmalıdır. Ancak gizlilik ile hesap verebilirlik birbirinin karşıtı değildir.

Kamuoyunun bilmesi gereken şey operasyonel istihbarat değil; sürecin kanuna uygun, ölçülebilir ve denetlenebilir biçimde ilerleyip ilerlemediğidir.  

Başarı hangi ölçütlerle anlaşılacak?

7595 sayılı Kanunun en önemli uzun vadeli sorunlarından biri de başarı kriterlerinin nasıl belirleneceğidir.

Bir kamu politikası ölçülemiyorsa sağlıklı biçimde yönetilemez.

Bu nedenle sürecin başarısını yalnızca “örgüt silah bıraktı” şeklindeki tek göstergeye bağlamak yeterli değildir.

Beş veya on yıl sonra şu sorulara cevap verebilmeliyiz:

Silahlı örgütsel kapasite tamamen ortadan kalktı mı?

Yeni örgüte katılım veya yeniden terör suçu işleme oranı nedir?

Toplumun devlete ve adalete güveninde değişim oldu mu?

Şehit aileleri, gaziler ve mağdurlar süreci nasıl değerlendiriyor?

Toplumsal kutuplaşma azaldı mı?

Gençlerin eğitim ve istihdam olanakları gelişti mi?

Bölgesel ekonomik göstergelerde iyileşme gerçekleşti mi?

AYM ve AİHM kararlarına uyum güçlendi mi?

Şiddetsiz demokratik siyasetin alanı genişledi mi?

TBMM denetimi düzenli ve etkili çalıştı mı?

Bu göstergeler yalnız devletin başarısını ölçmek için değil, süreçte yanlış giden alanlara zamanında müdahale edebilmek için gereklidir.

Kanunun 7'nci maddesinde dönemsel değerlendirme ve gözlem raporlarına yer verilmesi bu açıdan önemli bir başlangıçtır.

Bunun daha açık bir izleme ve etki değerlendirme sistemine dönüştürülmesi yararlı olacaktır.  

Türkiye kendi modelini oluşturabilir

Uluslararası deneyimlerden yararlanmak önemlidir; ancak Türkiye'nin başka ülkelerin modellerini doğrudan kopyalaması gerekmez.

Her çatışmanın tarihi, tarafları, hukuk sistemi ve toplumsal yapısı farklıdır.

Türkiye güçlü devlet kurumlarına, köklü bir parlamenter ve anayasal geleneğe, işleyen yargı sistemine ve geniş kamu idaresi kapasitesine sahip bir ülkedir. Dolayısıyla kendi koşullarına uygun, millî egemenlik ve hukuk devleti ilkelerini birlikte koruyan bir model oluşturabilir.

Bu modelin temel özelliği şu olmalıdır:

Silah bırakma güvenlik kurumlarının işi, hukuki statü yargının işi, siyasi denetim TBMM'nin işi, toplumsal bütünleşme ise bütün devlet ve toplumun ortak işi olmalıdır.

Bu sınırlar birbirine karıştırılmadığında süreç daha sağlam ilerler.

Devlet güvenliği sağlayacak.

Yargı bireysel dosyaları hukuk içinde karara bağlayacak.

Meclis denetleyecek.

Yürütme ekonomik ve sosyal programları uygulayacak.

Sivil toplum, üniversiteler, meslek kuruluşları ve yerel aktörler toplumsal uyuma katkıda bulunacak.

Mağdurlar dinlenecek.

Silah bırakanlar yeniden şiddete dönmeyecekleri bir sivil hayat kuracak.

Ve bütün bunlar, kimsenin anayasal vatandaşlık bakımından diğerinden üstün veya aşağı olmadığı bir hukuk düzeni içinde gerçekleştirilecektir.  

Kanundan sonra bir “toplumsal bütünleşme programı” gerekli

Bu nedenle 7595 sayılı Kanunun uygulanmasından sonra Türkiye'nin ikinci aşamada daha kapsamlı bir Millî Toplumsal Bütünleşme Programı oluşturmasının yararlı olacağını düşünüyorum.

Bu programın beş ana sütunu olabilir:

Hukuk devleti:
AYM ve AİHM kararlarına uyum, infaz ve tutuklama sisteminin gözden geçirilmesi, hukuki belirliliğin güçlendirilmesi.

Demokratik siyaset:
Şiddet ile barışçıl siyasi ifade arasındaki sınırın açıklaştırılması, temsil ve katılım mekanizmalarının güçlendirilmesi.

Mağdur adaleti:
Şehit aileleri, gaziler ve terör mağdurlarının dinlenmesi, bilgilendirilmesi, desteklenmesi ve toplumsal hafızanın korunması.

Ekonomik ve sosyal uyum:
Eğitim, istihdam, girişimcilik, bölgesel kalkınma, psikososyal destek ve toplum temelli programlar.

Şeffaf denetim:
TBMM gözetimi, dönemsel ilerleme raporları, ölçülebilir göstergeler ve kamuoyuna düzenli bilgi verilmesi.

Bu beş alan birbirinin alternatifi değildir.

Birinin eksikliği diğerlerini de zayıflatır.  

Sonuç: Silahların susması büyük başarıdır; asıl hedef hukukun konuştuğu bir Türkiye'dir

7595 sayılı Kanun Türkiye açısından tarihî önemde bir hukuki girişimdir.

Eğer (Kürdistan İşçi Partisi / Kürdistan Topluluklar Birliği)'nın ve bağlantılı silahlı yapıların fiilî varlığı gerçekten ve geri dönüşsüz biçimde sona erer, silahların tamamı teslim edilir ve terör Türkiye'nin gündeminden kalıcı biçimde çıkarsa bunun değeri küçümsenemez.

On yıllardır insan kaynağını, ekonomik gücünü, toplumsal huzurunu ve enerjisini terörle mücadeleye harcayan bir ülkenin bu yükten kurtulması kuşkusuz büyük kazanım olacaktır.

Ancak yalnızca silahların susmasıyla yetinmemeliyiz.

Çünkü terörsüz Türkiye ile demokratik hukuk devleti arasında tercih yapmak zorunda değiliz.

Güvenliği güçlendirirken özgürlükleri de güçlendirebiliriz.

Devletin otoritesini korurken hukukla sınırlandırılmış yönetimi de güçlendirebiliriz.

Silah bırakanların topluma dönmesini sağlarken şehitlerimizin hatırasını ve mağdurların adalet duygusunu da koruyabiliriz.

Millî birliği savunurken farklı düşüncelerin demokratik şekilde ifade edilmesini de güvence altına alabiliriz.

Asıl mesele bütün bunları aynı anda başarabilmektir.

TBMM Komisyonunun nihai raporundaki şu yaklaşım bu bakımdan önemlidir: Şiddet ve terörle mücadelenin yalnız güvenlik tedbirleriyle sınırlı kalmaması; tam demokrasiye dayanan yurttaşlık bilinci, eşitlik temelinde kardeşlik ve kurumsal şeffaflığın kalıcı huzurun zemini hâline gelmesi gerektiği belirtilmektedir.

İşte 7595 sayılı Kanunu değerlendirirken ulaşılması gereken nihai nokta budur.

Kanun bir kapı açabilir.

Fakat o kapının ardında nasıl bir Türkiye kurulacağı ayrı bir meseledir.

Eğer süreç hukuk devletini, yargıya güveni, demokratik siyaseti, toplumsal adaleti ve ortak vatandaşlık duygusunu güçlendirirse 7595 sayılı Kanun yalnızca bir ceza ve infaz düzenlemesi olarak değil, Türkiye'nin uzun yıllar süren terör sorunundan çıkışının önemli dönüm noktalarından biri olarak tarihe geçebilir.

Aksi hâlde silah bırakılmış olsa bile eski sorunların yerini yeni güvensizliklerin alması mümkündür.

Bu nedenle hedef yalnızca silahsız bir Türkiye olmamalıdır.

Hedef;

hukukun üstün olduğu, şiddetin siyaset dışına çıkarıldığı, devletin hesap verebilir olduğu, mağdurların unutulmadığı, vatandaşların birbirine ve kurumlarına güvenebildiği bir Türkiye olmalıdır.

Çünkü gerçek toplumsal bütünleşme, herkesin aynı şeyi düşünmesi değildir.

Farklı düşünen insanların aynı hukuk düzenine güvenerek birlikte yaşayabilmesidir.

Ve bu üç yazılık serinin sonunda vardığımız temel sonuç da budur:

Silahların susması sürecin başarısıdır; hukukun konuşması ise kalıcı barışın güvencesidir.

Oğuz Poyrazoğlu
Gazi Üniversitesi Teknoloji Fakültesi, Dr. Öğr. Üyesi
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı – Köşe Yazarı
Kurucu ve Sorumlu Yazı İşleri Müdürü

Kaynaklar

7595 sayılı Millî Dayanışma ve Toplumsal Bütünleşmenin Güçlendirilmesine Dair Kanun – TBMM kabul edilmiş kanun metni

https://cdn.tbmm.gov.tr/KKBSPublicFile/D28/Y4/KanunMetni/08e9230f-a758-4a9e-a2ec-42d8937100c8.htm

TBMM – 7595 sayılı Kanun Bilgileri

https://www.tbmm.gov.tr/Yasama/Kanun/3270cca3-ed00-434b-aa64-019fd1c2dd00

TBMM Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu – Nihai Rapor ve 18 Şubat 2026 tarihli Komisyon Tutanağı

https://www.tbmm.gov.tr/Tutanaklar/TutanakGoster/5367

TBMM – Millî Dayanışma, Kardeşlik ve Demokrasi Komisyonu

https://www.tbmm.gov.tr/Milli-Dayanisma-Kardeslik-Demokrasi-Komisyonu/

Birleşmiş Milletler – Disarmament, Demobilization and Reintegration

https://peacekeeping.un.org/en/disarmament-demobilization-and-reintegration

UNDP – Disarmament, Demobilization and Reintegration of Ex-combatants: Practice Note

https://www.undp.org/sites/g/files/zskgke326/files/publications/UNDP%20DDR%20Practice%20Note.pdf

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği – Transitional Justice and Human Rights

https://www.ohchr.org/en/transitional-justice

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği – Transitional Justice International Standards

https://www.ohchr.org/en/transitional-justice/international-standards

Avrupa Konseyi İnsan Hakları Komiserliği – Dealing with the Past for a Better Future: Achieving Justice, Peace and Social Cohesion in the Region of the Former Yugoslavia

https://rm.coe.int/issue-paper-on-transitional-justice-dealing-with-the-past-for-a-better/1680ad5eb5