İyi kanunlar, ehil kadrolar olmadan hayata geçemez

“Geleceği İnşa” serisinin dördüncü yazısında, devlet ile özgürlük arasındaki ilişkiyi ele almış ve devletin özgürlüğü koruduğu ölçüde meşru olduğunu ifade etmiştik. Ancak burada kritik bir soru karşımıza çıkmaktadır: Devletin özgürlüğü, adaleti, kamu düzenini ve demokratik meşruiyeti koruyabilmesi için yalnızca iyi kanunlara sahip olması yeterli midir?

Cevap açıktır: Yeterli değildir.

Çünkü kanun metinleri, ancak onları uygulayan insanlar kadar hayata geçebilir. En güçlü anayasal ilkeler, en iyi yazılmış yönetmelikler ve en iddialı strateji belgeleri bile ehil olmayan, kamu ahlakı zayıf, tarafsızlık bilinci gelişmemiş veya görevini emanet değil imtiyaz olarak gören kadroların elinde beklenen sonucu üretemez.

Bu nedenle kamu yönetiminde liyakat meselesi, yalnızca “kim hangi göreve atandı?” sorusundan ibaret değildir. Asıl mesele, devletin karar alma ve uygulama kapasitesinin hangi bilgi, hangi ahlak, hangi sorumluluk ve hangi kamu yararı anlayışı üzerine kurulduğudur.

Liyakat, devletin görünmeyen taşıyıcı kolonudur.

Liyakat ne demektir?

Liyakat çoğu zaman diploma, unvan, sınav başarısı veya mesleki deneyimle açıklanır. Bunların tamamı önemlidir; fakat liyakat bunlardan ibaret değildir.

Kamu yönetimi açısından liyakat; bilgi, ehliyet, deneyim, karakter, ahlaki sorumluluk, tarafsızlık, kamu yararı bilinci ve görev için gerekli yetkinliklerin bir araya gelmesidir.

Bir kişi teknik olarak başarılı olabilir; fakat kamu ahlakı zayıfsa, kamu görevini kişisel güç alanı gibi görüyorsa, tarafsızlık ilkesini içselleştirmemişse veya kamu kaynaklarını emanet bilinciyle kullanmıyorsa, orada gerçek anlamda liyakatten söz etmek zordur.

Bu nedenle liyakat ile kamu ahlakı birlikte düşünülmelidir. Liyakat, ehliyeti; kamu ahlakı ise bu ehliyetin hangi değerler doğrultusunda kullanılacağını ifade eder. Ehil ama ahlaki sorumluluğu zayıf kadrolar kamu gücünü kötüye kullanabilir. Ahlaki niyeti olan ama ehliyeti yetersiz kadrolar ise iyi niyetle dahi kamu zararına yol açabilir.

Devlet ciddiyeti, bu iki unsurun birlikte bulunmasını gerektirir: ehliyet ve emanet.

Kamu görevi bir imtiyaz değil, emanettir

Kamu görevi, kişisel yükselme alanı veya dar çevrelere hizmet etme imkânı değildir. Kamu görevi, millet adına kullanılan yetkinin sorumluluğudur.

Bu açıdan bakıldığında kamu ahlakı, soyut bir iyi niyet meselesi olmaktan çıkar; devletin işleyişini doğrudan etkileyen stratejik bir konu hâline gelir. Bir kamu görevlisi karar verirken yalnızca mevzuata değil, kamu yararına, hakkaniyete, eşitliğe, tarafsızlığa ve hesap verebilirliğe de bağlı kalmak zorundadır.

OECD Kamu Bütünlüğü Tavsiye Kararı, kamu bütünlüğünü kamu yararını özel çıkarlardan üstün tutan ortak etik değerler, ilkeler ve normlarla uyumlu davranış olarak tanımlayan temel uluslararası metinlerden biridir. OECD bu yaklaşımı, kamu kurumlarına güvenin ve demokratik meşruiyetin korunması bakımından merkezi bir unsur olarak değerlendirmektedir.

Bu değerlendirme Türkiye açısından da önemlidir. Çünkü vatandaş devlete yalnızca hizmet kalitesi üzerinden değil, kamu görevlisinin davranışı üzerinden de bakar. Bir kamu görevlisinin adil, saygılı, ehil ve tarafsız davranması, bazen en büyük reform metinlerinden daha fazla güven üretir.

Kayırmacılık neden yalnızca ahlaki değil, kurumsal bir sorundur?

Nepotizm, kayırmacılık ve çıkar ilişkileri çoğu zaman bireysel haksızlık olarak değerlendirilir. Oysa mesele bundan çok daha derindir.

Kayırmacılık, kamu kurumlarının adalet üretme kapasitesini zayıflatır. Ehliyet yerine yakınlık, başarı yerine aidiyet, ölçüt yerine ilişki ağı, kamu yararı yerine grup çıkarı belirleyici hâle geldiğinde, yalnızca birkaç kişinin hakkı yenmiş olmaz; toplumun devlete duyduğu güven zedelenir.

Bu tür yapılar uzun vadede üç büyük hasar üretir.

Birincisi, kurumsal kapasite kaybıdır. Göreve en uygun kişiler değil, en yakın veya en uygun görülen kişiler tercih edildiğinde kurumlar bilgi, uzmanlık ve tecrübe kaybeder.

İkincisi, adalet duygusunun aşınmasıdır. İnsanlar emek, eğitim ve başarıyla yükselemeyeceklerine inanmaya başladığında, toplumsal motivasyon zayıflar.

Üçüncüsü, güven krizidir. Vatandaş, kamu kararlarının objektif ölçütlerle değil, görünmeyen ilişkilerle alındığını düşünmeye başladığında, devletin meşruiyet zemini daralır.

Birleşmiş Milletler Yolsuzlukla Mücadele Sözleşmesi, yolsuzlukla mücadelede önleyici politikalar, kamu sektöründe dürüstlük, şeffaflık ve hesap verebilirlik gibi başlıkları uluslararası düzeyde ele alan en önemli bağlayıcı metinlerden biridir. UNODC, bu sözleşmeyi yolsuzlukla mücadelede tek evrensel ve hukuken bağlayıcı araç olarak tanımlamaktadır.

Bu nedenle kayırmacılıkla mücadele, yalnızca ahlaki bir çağrı değil; kamu düzenini, vatandaş güvenini ve devlet kapasitesini koruma meselesidir.

Liyakat, kurumsal hafızayı korur

Kurumlar yalnızca binalardan, mevzuattan ve teşkilat şemalarından oluşmaz. Kurumların hafızası vardır. Bu hafıza; deneyimli kadrolar, yazılı prosedürler, iyi işleyen arşivler, mesleki gelenekler, etik standartlar, ölçme-değerlendirme sistemleri ve kuşaktan kuşağa aktarılan kamu hizmeti kültürüyle oluşur.

Liyakatin zayıfladığı yerde kurumsal hafıza da zayıflar. Sık değişen kadrolar, kişiye göre şekillenen uygulamalar, ölçülemeyen performans, belirsiz görev tanımları ve siyasallaşan idari süreçler, kurumların öğrenme kapasitesini azaltır.

Oysa güçlü devlet, sadece bugünü yöneten devlet değildir; geçmişten öğrenen, bugünü yöneten ve geleceği planlayan devlettir.

World Bank Worldwide Governance Indicators, yönetişimi ses ve hesap verebilirlik, siyasal istikrar, hükümet etkinliği, düzenleyici kalite, hukukun üstünlüğü ve yolsuzluğun kontrolü gibi boyutlarda izleyen önemli küresel göstergelerden biridir. Dünya Bankası bu göstergelerin yönetişimin farklı boyutlarını yıllık bileşik göstergelerle özetlediğini belirtmektedir.

Bu tür uluslararası çerçeveler bize şunu hatırlatır: Kamu yönetiminin kalitesi yalnızca niyetle değil, ölçülebilir kurumsal kapasiteyle ilgilidir. Liyakat sistemi de bu kapasitenin merkezinde yer alır.

Uluslararası standartlar ne söylüyor?

Bugün kamu yönetimi alanında öne çıkan uluslararası yaklaşımlar, liyakat ve kamu ahlakını ayrı ayrı değil, birlikte ele almaktadır.

OECD Public Integrity Handbook, kamu bütünlüğü açısından liyakat esaslı insan kaynakları yönetiminin önemini vurgulamakta; şeffaflık, objektiflik, açık görev yapısı, uygun yeterlilik kriterleri ve performans ölçütlerinin kamu hizmeti bütünlüğünü desteklediğini belirtmektedir.

OECD Public Integrity Indicators, kamu sektöründe liyakat esaslı işe alım, terfi, görevden alma ve hizmetten ayrılma süreçlerini izleyen göstergeler içermektedir. OECD bu göstergeleri, kamu bütünlüğü ve yolsuzlukla mücadele alanında standart göstergeler olarak geliştirmiştir.

Bu yaklaşım önemli bir gerçeği ortaya koymaktadır: Liyakat, yalnızca bir idari tercih değil; ölçülmesi, izlenmesi ve geliştirilmesi gereken bir kamu politikası alanıdır.

Dolayısıyla kamu yönetiminde liyakatten söz edilecekse, bu ilke güzel temenniler düzeyinde bırakılmamalı; görev tanımları, sınavlar, mülakatlar, performans ölçütleri, terfi süreçleri, etik beyanlar, çıkar çatışması bildirimleri ve denetim mekanizmalarıyla somutlaştırılmalıdır.

Türkiye için mesele: Devlet geleneğini çağdaş liyakat sistemiyle buluşturmak

Türkiye’nin kamu yönetimi geleneği, tarihsel bakımdan güçlü bir devlet hafızasına sahiptir. Mülkiye geleneği, bürokratik tecrübe, merkezi idare birikimi, meslek mensuplarının yetişme kültürü ve kamu hizmetine atfedilen anlam, Türkiye için önemli bir kurumsal sermayedir.

Ancak 21. yüzyılda bu sermayenin korunması için geleneksel devlet ciddiyetini çağdaş liyakat standartlarıyla buluşturmak gerekir.

Bugünün kamu yönetimi; dijital dönüşümü anlayan, veri okuryazarlığına sahip, afet yönetimini bilen, yapay zekâ ve siber güvenlik risklerini değerlendirebilen, insan hakları ve etik konusunda donanımlı, katılımcı yönetişimi içselleştirmiş, yerel ihtiyaçları okuyabilen ve küresel gelişmeleri takip edebilen kadrolara ihtiyaç duymaktadır.

Bu nedenle liyakat artık yalnızca “işi bilmek” değildir. Liyakat; işi bilmek, insanı anlamak, hukuka bağlı kalmak, teknolojiye uyum sağlamak, etik davranmak ve kamu yararını gözetmektir.

Türkiye açısından asıl ihtiyaç, liyakat ilkesini yalnızca mevzuatta ifade edilen genel bir değer olmaktan çıkarıp, kamu yönetiminin her aşamasında izlenebilir ve ölçülebilir bir sisteme dönüştürmektir.

Mülakat, performans ve terfi süreçleri güven üretmelidir

Kamu personel sistemlerinde en fazla tartışılan alanlardan biri mülakat ve terfi süreçleridir. Bu süreçlerin varlığı tek başına sorun değildir. Sorun, ölçütlerin belirsiz, değerlendirmelerin gerekçesiz, denetim yollarının zayıf ve sonuçların kamu vicdanını tatmin etmekten uzak olmasıdır.

Bir kamu görevi için adaylar değerlendirilecekse, o görevin gerektirdiği yetkinlikler önceden açıkça belirlenmelidir. Değerlendirme kriterleri yazılı olmalı, puanlama sistemi mümkün olduğunca nesnel unsurlara dayanmalı, mülakatlar kayıt altına alınmalı, sonuçlar gerekçelendirilmeli ve itiraz yolları işler hâle getirilmelidir.

Terfi süreçlerinde de yalnızca kıdem değil; performans, etik davranış, liderlik kapasitesi, kamu yararı bilinci, ekip yönetimi, kriz çözme becerisi ve vatandaş memnuniyeti gibi çok boyutlu kriterler dikkate alınmalıdır.

Çünkü liyakat sistemi yalnızca başlangıçta kimin işe alınacağını değil, kamu kurumlarının zaman içinde nasıl yükseleceğini, kimlerin sorumluluk üstleneceğini ve hangi davranışların ödüllendirileceğini de belirler.

Kamu ahlakı dijital çağda daha da kritik hâle geliyor

Dijital çağda kamu ahlakı meselesi yeni boyutlar kazanmıştır. Yapay zekâ destekli karar sistemleri, büyük veri, elektronik kamu hizmetleri, dijital başvuru mekanizmaları ve algoritmik değerlendirme süreçleri, kamu yönetimini hızlandırırken yeni etik riskler de doğurmaktadır.

Bir kamu algoritması adil değilse, veri setleri ayrımcılık üretiyorsa, karar süreçleri açıklanabilir değilse veya vatandaş dijital sistem karşısında muhatap bulamıyorsa, teknoloji güven üretmek yerine güvensizlik de üretebilir.

Bu nedenle liyakat artık yalnızca klasik bürokratik bilgiyle sınırlı düşünülemez. Kamu görevlilerinin dijital etik, veri güvenliği, kişisel verilerin korunması, yapay zekâ riskleri ve algoritmik hesap verebilirlik konularında da yetkin olması gerekir.

Geleceğin kamu ahlakı, yalnızca dosya üzerinde doğru karar vermeyi değil; dijital sistemlerin de insan onuruna, hukuka, eşitliğe ve kamu yararına uygun biçimde tasarlanmasını gerektirir.

GELECEĞİ İNŞA ÖNERİYOR

Bu yazının sonunda, liyakat ve kamu ahlakını güçlendirmek için beş öneriyi kamuoyunun değerlendirmesine sunuyorum:

1.      Ulusal Liyakat Çerçevesi hazırlanmalı; kamu görevleri için bilgi, deneyim, etik sorumluluk, liderlik, dijital yetkinlik ve kamu yararı bilincini içeren açık standartlar belirlenmelidir.

2.      Üst Düzey Atamalarda Gerekçeli Değerlendirme Sistemi kurulmalı; önemli kamu görevlerine yapılacak atamalarda görev tanımı, aranan nitelikler, değerlendirme ölçütleri ve tercih gerekçeleri kurumsal kayıt altına alınmalıdır.

3.      Kamu Etiği ve Çıkar Çatışması Beyan Mekanizması güçlendirilmeli; kamu yöneticileri için etik beyan, çıkar çatışması bildirimi ve görev sonrası sınırlamalar daha izlenebilir hâle getirilmelidir.

4.      Liyakat ve Etik Performans Göstergeleri yayımlanmalı; kamu kurumları yalnızca bütçe ve hizmet üretimiyle değil, personel yönetimi, etik yönetim, şeffaflık ve vatandaş güveni göstergeleriyle de değerlendirilmelidir.

5.      Dijital Çağ İçin Kamu Ahlakı Eğitimleri başlatılmalı; kamu görevlileri insan hakları, veri etiği, yapay zekâ, algoritmik kararlar, dijital mahremiyet ve vatandaş odaklı hizmet alanlarında sürekli mesleki gelişim programlarına alınmalıdır.

Sonuç: Liyakat, devletin sessiz gücüdür

Bir ülkenin gerçek gücü, yalnızca bütçesinde, ordusunda, yollarında, binalarında veya teknolojik altyapısında değildir. Gerçek güç, o ülkenin kurumlarında görev yapan insanların ehliyetinde, ahlakında, tarafsızlığında ve kamu yararına bağlılığında saklıdır.

Liyakat görünmezdir; fakat yokluğu hemen hissedilir.

Liyakat varsa vatandaş devlete güvenir. Liyakat varsa kamu kaynakları daha verimli kullanılır. Liyakat varsa gençler çalışarak, öğrenerek ve emek vererek yükselebileceklerine inanır. Liyakat varsa kurumlar hafızasını korur, devlet ciddiyetini sürdürür ve toplum geleceğe daha güçlü bakar.

Kamu ahlakı olmadan liyakat eksik kalır. Liyakat olmadan da kamu ahlakı iyi niyetli fakat yetersiz bir temenniye dönüşür.

Bu nedenle Cumhuriyet’in ikinci yüzyılında üzerinde en fazla durmamız gereken meselelerden biri şudur: Kamu görevini emanet bilen, ehliyeti ahlakla birleştiren ve devleti millet adına adaletle yaşatan bir kamu yönetimi anlayışını nasıl güçlendireceğiz?

Geleceği inşa edecek kadrolar, yalnızca görev alanlar değil; emaneti taşıyabilenler olacaktır.

Bir Sonraki Yazıda

STK’ların Yeni Rolü

Yardım Eden Yapıdan Politika Üreten Kuruma

Liyakatli kamu yönetimi güçlü bir devlet üretir; ancak güçlü toplum için yalnızca devlet yeterli değildir. Devlet ile vatandaş arasında güven köprüsü kuracak, yerel ihtiyaçları görünür kılacak, veri üretecek, rapor hazırlayacak ve çözüm geliştirecek nitelikli sivil toplum yapıları da gereklidir.

Bir sonraki yazımızda şu sorunun cevabını arayacağız:

Sivil toplum kuruluşları yalnızca yardım, dayanışma ve temsil işlevi gören yapılar mıdır; yoksa 21. yüzyılda kamu politikalarının hazırlanmasına, uygulanmasına ve denetlenmesine katkı veren stratejik aktörler hâline gelmeli midir?

Yeni nesil sivil toplum, gönüllülük, kurumsal kapasite, yerel iş birliği, veri temelli politika geliştirme ve demokratik katılım ekseninde STK’ların değişen rolünü birlikte değerlendireceğiz.
 

Dr. Oğuz Poyrazoğlu
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı Köşe Yazarı
Kurucu ve Sorumlu Yazı İşleri Müdürü

E-posta: opoyrazoglu@gazeteankara.com.tr

Yararlanılan Temel Kaynaklar

Bu yazıda; OECD’nin Public Integrity Handbook, OECD’nin Recommendation of the Council on Public Integrity, OECD’nin Public Integrity Indicators, Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi’nin United Nations Convention against Corruption, Dünya Bankası’nın Worldwide Governance Indicators ve Transparency International’ın Corruption Perceptions Index çalışmaları esas alınmıştır.