Bugün toplum olarak en büyük yanılgılarımızdan biri, bütün insanları aynı başarı kalıbı içerisinde değerlendirmeye çalışmamızdır. Oysa doğaya baktığımızda bunun ne kadar anlamsız olduğunu açıkça görebiliriz. Bir kartalın gökyüzündeki hâkimiyeti ile bir balığın su altındaki ustalığını karşılaştırmak nasıl mümkün değilse, insanların da aynı ölçütlerle değerlendirilmesi o kadar yanlıştır.

İnsan, yalnızca biyolojik bir varlık değildir; aynı zamanda aklı, vicdanı, karakteri, duyguları ve özgün yetenekleriyle çok boyutlu bir varlıktır. Her birey doğuştan kendine özgü bir potansiyelle dünyaya gelir. Bu potansiyel, İslam düşüncesinde "fıtrat" kavramıyla ifade edilir. Fıtrat; insanın yaratılıştan getirdiği eğilimleri, kabiliyetleri ve hayat yolculuğunda geliştirmesi gereken özellikleri kapsayan ilahi bir tasarımdır.

Bir tohum düşünelim. Toprağa bırakıldığında onun içerisinde geleceğin dev ağacı gizlidir. Ancak bu potansiyelin ortaya çıkabilmesi için uygun toprak, yeterli su, doğru iklim ve zaman gerekir. Aynı tohum kayalık bir zemine bırakıldığında filizlenemez. Bu durum, tohumun değersiz olduğunu değil; gelişebileceği şartların oluşmadığını gösterir.

İnsan da böyledir. Her bireyin içinde keşfedilmeyi bekleyen büyük bir güç vardır. Ancak bu güç, doğru ortamı bulamadığında görünmez hâle gelir. Nice insanlar vardır ki, yanlış meslek seçimleri, uygun olmayan eğitim ortamları, aile baskısı veya toplumun beklentileri nedeniyle kendi gerçek yeteneklerini hiçbir zaman keşfedemezler. Böyle bireyler zamanla kendilerini başarısız olarak tanımlamaya başlarlar. Oysa başarısız olan insan değil, onun bulunduğu ortamdır.

Balığın karada yürüyememesi onun yetersiz olduğunu göstermez. Çünkü balık yüzmek için yaratılmıştır.

Kuşun denizin derinliklerinde yaşayamaması onun başarısız olduğu anlamına gelmez. Çünkü onun özgürlüğü gökyüzündedir.

Kaktüsün çöl şartlarında gelişmesi ne kadar doğalsa, nilüferin de suyun üzerinde açması o kadar doğaldır. Hiç kimse kaktüse neden gölde yetişmiyorsun diye sormaz. Çünkü herkes bilir ki her canlının gelişebileceği doğal bir ortam vardır.

İnsan söz konusu olduğunda ise çoğu zaman bu temel gerçeği unutuyoruz.

Çocuklarımızı aynı eğitim sistemi içerisinde aynı yöntemlerle yetiştiriyor, aynı sınavlarla ölçüyor, aynı meslekleri "başarılı" olarak tanımlıyor ve farklı olanı çoğu zaman eksiklik olarak görüyoruz. Böylece milyonlarca insan, kendisine ait olmayan bir hayatın içerisinde yaşamaya çalışıyor.

Albert Einstein'a atfedilen ve eğitim dünyasında sıkça dile getirilen şu ifade, bu gerçeği oldukça etkileyici biçimde özetlemektedir: "Herkes bir dâhidir. Ama siz bir balığı ağaca tırmanma yeteneğine göre yargılarsanız, o balık bütün hayatını aptal olduğuna inanarak geçirir."

Bu söz, yalnızca eğitim sisteminin değil, aynı zamanda ailelerin, kurumların ve toplumun bireyi değerlendirme biçiminin de eleştirisidir.

Bugün birçok genç, aslında yeteneksiz olduğu için değil; kendi doğasına uygun olmayan alanlarda yarışmaya zorlandığı için mutsuzdur. Bir mühendis olması beklenen genç belki çok başarılı bir sanatçı olacaktır. Akademisyen olması istenen biri belki üstün bir girişimci ruhuna sahiptir. Sessiz olduğu düşünülen bir çocuk, uygun ortam bulduğunda güçlü bir lider olarak ortaya çıkabilir.

Nörobilim araştırmaları, insanların öğrenme biçimlerinin, problem çözme yöntemlerinin ve bilişsel güçlü yönlerinin birbirinden farklı olduğunu göstermektedir. Howard Gardner'ın Çoklu Zekâ Kuramı da zekânın tek boyutlu olmadığını; dilsel, mantıksal, görsel, müziksel, bedensel, sosyal ve doğa zekâsı gibi birçok farklı alanda ortaya çıkabileceğini savunmaktadır. Dolayısıyla herkesi tek bir başarı ölçütüyle değerlendirmek, insan doğasının zenginliğini görmezden gelmektir.

Toplumların gelişmişliği de aslında bireylerin farklılıklarını ne ölçüde değerlendirebildikleriyle doğru orantılıdır. Gelişmiş ülkeler yalnızca yüksek teknoloji üretmez; aynı zamanda insanların farklı yeteneklerini keşfetmelerine imkân sağlayan eğitim sistemleri kurarlar. Çünkü bilirler ki yenilik, birbirinin aynısı düşünen insanlardan değil; farklı düşünebilen bireylerden doğar.

İş dünyasında da benzer bir durum söz konusudur. Çalışanların yalnızca bilgi düzeyleri değil, karakter özellikleri, ilgi alanları ve doğal yetenekleri dikkate alınarak görev dağılımı yapıldığında hem verimlilik artmakta hem de kurumsal başarı sürdürülebilir hâle gelmektedir. Doğru insanın doğru görevde bulunması, kurumların en büyük rekabet avantajlarından biridir.

Bu nedenle başarı kavramını yeniden tanımlamamız gerekiyor.

Başarı; herkes gibi olmak değildir. Başarı; başkalarının beklentilerini yerine getirmek de değildir.

Gerçek başarı, insanın kendi yaratılışına uygun alanı bulabilmesi, sahip olduğu potansiyeli geliştirebilmesi ve topluma değer üretebilmesidir.

İnsan kendisini tanımadan mesleğini seçerse, meslek sahibi olabilir; fakat mutlu olamaz.

Yeteneklerini keşfetmeden kariyer planı yaparsa, gelir elde edebilir; fakat iç huzuru yakalayamaz. Çünkü insanın gerçek tatmini, kendi fıtratıyla uyum içerisinde yaşayabilmesidir.

Belki de hayatın en önemli sorusu şudur: "Ben ne olmak istiyorum?" değil, "Ben hangi amaç için yaratıldım ve hangi ortamda en faydalı olabilirim?"

İşte bu soruya verilecek samimi cevap, bireyin hem kişisel mutluluğunun hem de toplumsal başarısının anahtarı olacaktır.

Sonuç ve Değerlendirme

İnsanı anlamanın yolu, onu başkalarıyla kıyaslamaktan değil, kendi yaratılışını ve potansiyelini keşfetmesine yardımcı olmaktan geçmektedir. Her birey; farklı yetenekleri, farklı öğrenme biçimleri ve farklı hayat amaçlarıyla dünyaya gelir. Bu nedenle başarısızlık çoğu zaman yetenek eksikliğinin değil, bireyin yanlış ortamda bulunmasının bir sonucudur.

Ailelerin, eğitim kurumlarının ve iş dünyasının temel görevi, insanları tek tip başarı kalıplarına zorlamak değil; onların güçlü yönlerini ortaya çıkaracak uygun ortamları oluşturmaktır. Çünkü doğru toprakta filizlenen her tohum, yalnızca kendi geleceğini değil, içinde bulunduğu toplumun geleceğini de yeşertir.

Unutulmamalıdır ki, gerçek başarı başkalarına benzemek değil; insanın kendi fıtratını tanıması, doğru yerde bulunması ve sahip olduğu potansiyeli insanlığın yararına dönüştürebilmesidir. İşte bireysel mutluluğun, kurumsal verimliliğin ve toplumsal kalkınmanın temelinde yatan en güçlü gerçek de budur.

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”