Milyonlarca insan cevap veriyor.  Fakat ortada gerçek bir insan yok. İşte yapay zekânın geleceğinde bizi bekleyen en sıra dışı dönüşümlerden biri tam da burada başlıyor: İnsan davranışının dijital olarak simüle edilmesi.

MatrAIx ve Persona 8B yaklaşımı, yapay zekâyı yalnızca sorulara cevap veren bir sistem olmaktan çıkarıp, farklı insan profillerinin davranışlarını modelleyebilen geniş ölçekli bir simülasyon altyapısına dönüştürmeyi hedefliyor. Burada karşımıza çıkan mesele yalnızca teknolojik bir yenilik değildir.

Bu gelişme aynı zamanda pazarlamadan bankacılığa, kamu yönetiminden sosyal bilimlere, yazılım geliştirmeden yapay zekâ etiğine kadar pek çok alanı yeniden düşünmemizi gerektiriyor. Çünkü artık yapay zekâ yalnızca “İnsan ne söyledi?” sorusuna cevap aramıyor. Daha büyük bir sorunun peşinden gidiyor: “İnsan böyle bir durumda nasıl davranırdı?”

8,3 Milyar Dijital Persona: Rakamın Ardında Ne Var?

MatrAIx projesinin en dikkat çekici tarafı şüphesiz 8,3 milyar persona ölçeği. Ancak burada çok önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Bu rakam, dünyadaki 8,3 milyar insanın birebir dijital kopyasının oluşturulduğu anlamına gelmiyor. Buradaki amaç, dünya nüfusunun davranış çeşitliliğini temsil edebilecek çok büyük bir sentetik persona evreni oluşturmak.

Persona 8B adı verilen yapı içerisinde her profil; yaş, meslek, demografik özellikler, yetenekler, ilgi alanları ve risk toleransı gibi çok sayıda farklı özellik üzerinden tanımlanıyor. Böylece bilgisayarın karşısına sadece: “35 yaşında, mühendis.” şeklinde basit bir profil çıkmıyor. Çok daha ayrıntılı bir insan modeli oluşturulmaya çalışılıyor.

Daha sonra bu persona, büyük dil modelleriyle birleştirildiğinde aktif bir yapay zekâ ajanına dönüşebiliyor. İşte asıl devrim burada. Çünkü veri tabanında duran bir profil ile davranış sergileyebilen bir yapay zekâ ajanı aynı şey değildir. Birincisi bilgidir. İkincisi ise simüle edilmiş davranıştır.

Yapay Zekâ Artık Sanal Tüketiciye Dönüşüyor

Bir şirket yeni bir ürün piyasaya sürmek istiyor. Eskiden ne yapardı? Anket düzenlerdi. Odak grupları oluştururdu. Tüketicileri bir araya getirirdi. Ürünü gösterir ve tepkilerini ölçerdi. Sonuçları beklerdi. Bütün bunlar zaman, para ve organizasyon gerektirirdi. Şimdi ise şirketin önünde başka bir seçenek oluşuyor:

• Önce dijital tüketiciler üzerinde dene.
• Ürünün fiyatını değiştir.
• Reklam sloganını değiştir.
•  Ambalajı değiştir.
• Web sitesinin tasarımını değiştir.
• Kampanyayı değiştir.
• Sonra milyonlarca farklı persona üzerinde yeniden test et.

Bir başka ifadeyle: Pazara çıkmadan önce sanal pazarda prova yap. Bu anlayış pazar araştırmalarının geleceğini kökten değiştirebilir.

Odak Gruplarının Yerini Dijital Odaklar Mı Alacak?

Bugün şirketlerin en önemli sorunlarından biri tüketiciyi anlamaktır. Çünkü tüketici davranışı son derece karmaşıktır. Bir insan “Bu ürünü almam” der ama satın alabilir. “Bu fiyat çok yüksek” der ama kampanyayı görünce ürünü alabilir.

Bir reklamı beğenmediğini söyler ama arkadaşının tavsiyesiyle aynı ürünü tercih edebilir.

İnsan davranışındaki bu çelişkiler pazarlama araştırmalarını zorlaştırır.   Dijital persona sistemleri ise farklı insan profillerini çok daha hızlı ve çok daha düşük maliyetle test etme imkânı sağlayabilir.  Ancak burada kritik bir soru vardır: Dijital insan gerçekten insan gibi davranıyor mu? İşte bütün meselenin düğümlendiği nokta burasıdır.

En Büyük Tehlike: Yapay Zekânın İnsanı Taklit Ederken Kendisini Kopyalaması

Bir yapay zekâya insanı simüle etmesini söylediğimizde aslında iki farklı şeyi birbirine yaklaştırıyoruz: İnsan davranışı ve yapay zekânın insan anlayışı.

Bu ikisi aynı şey değildir. Bir yapay zekâ insanı ne kadar iyi tanırsa tanısın, sonuçta onun ürettiği davranış modelinin arkasında eğitim verileri, model mimarisi, talimatlar ve sistemin kendi istatistiksel eğilimleri bulunur. Dolayısıyla aynı persona farklı yapay zekâ modellerine verildiğinde farklı davranışlar ortaya çıkabilir. İşte burada geleceğin çok önemli bir problemi doğuyor: Model yanlılığı.

Eskiden araştırmacılar örneklemin yanlı olup olmadığını sorgulardı. Şimdi buna bir soru daha ekleniyor: “Bu örneklemi simüle eden yapay zekâ yanlı mı?”

Bu, sosyal bilimler açısından son derece önemli bir sorudur. Çünkü araştırmacı farkında olmadan gerçek insan davranışını değil, yapay zekânın insan davranışı hakkındaki varsayımını ölçebilir.

Dijital İnsanlar Bankacılığı da Değiştirebilir

Bir bankanın faiz oranlarını artıracağını düşünelim! Bankanın önünde milyonlarca farklı müşteri bulunuyor.

• Kimi yüksek gelirli.
• Kimi düşük gelirli.
• Kimi borçlu.
• Kimi yatırımcı.
• Kimi risk almaktan hoşlanıyor.
• Kimi ekonomik belirsizlik karşısında hemen harcamalarını azaltıyor.

Bankalar bu farklı davranış modellerini simüle ederek yeni kredi politikalarının olası sonuçlarını önceden inceleyebilir. Aynı yaklaşım yatırımcı davranışlarının modellenmesinde de kullanılabilir.

• Ekonomik kriz,
• Enflasyon,
• Faiz artış,
• Kur şoku,
• İşsizlik,

Bütün bu senaryolar altında farklı tüketici ve yatırımcı profillerinin nasıl davranabileceği simüle edilebilir. Böylece finans dünyası sadece geçmiş veriye bakmak yerine geleceğin olası davranışlarını da deneyebilir.

Kamu Yönetiminde Sanal Toplum Dönemi

Asıl büyük dönüşüm ise belki de kamu politikalarında yaşanabilir.

• Bir belediye toplu taşıma ücretlerini değiştirecek.
• Bir devlet yeni bir vergi uygulaması getirecek.
• Bir sosyal yardım programı hazırlanacak.
• Bir kriz yönetimi planı oluşturulacak.

Eskiden politika uygulanır, ardından vatandaşın tepkisi gözlenirdi. Gelecekte ise politika uygulamaya konulmadan önce simülasyon yapılabilir. Örneğin:

• “Emekli bu düzenlemeye nasıl tepki verir?”
• “Öğrenci ulaşım ücretindeki artış karşısında nasıl davranır?”
• “Düşük gelirli ailelerin harcama alışkanlıkları nasıl değişir?”
• “Toplum ekonomik kriz sırasında hangi iletişim biçimine daha fazla uyum gösterir?”

Bu soruların cevapları, milyonlarca dijital persona üzerinde denenebilir. Bu gerçekten büyük bir imkândır.  Ama aynı zamanda büyük bir sorumluluktur. Çünkü dijital toplum ile gerçek toplum aynı şey değildir.

Devlet, vatandaşın davranışını tahmin etmek için yapay zekâ kullanabilir. Fakat vatandaşın gerçek iradesinin yerine yapay zekânın tahminini koyamaz. Demokrasinin temelinde insan vardır. Algoritmanın tahmini değil.

E-Ticarette “Sanal Müşteri” Dönemi

Bir internet sitesine her gün milyonlarca kişi giriyor. Peki, insanların nerede zorlandığını nasıl anlayacağız?

Yeni bir web sitesi tasarlandı. Binlerce farklı dijital persona siteye gönderiliyor.

• Ürün aranıyor.
• Sayfalar geziliyor.
• Sepete ürün ekleniyor.
• Ödeme ekranına geçiliyor.

Ve sistem şu soruları cevaplıyor:

• Kullanıcı nerede vazgeçti?
• Hangi butonu bulamadı?
• Hangi sayfa kafa karıştırdı?
• Hangi tasarım satın alma ihtimalini artırdı?

Bu yaklaşım yazılım dünyasında kullanıcı deneyimi çalışmalarını ciddi biçimde hızlandırabilir.  Artık yazılımcı yalnızca kod yazmayacak. Kodunu önce dijital kullanıcılarla sınayacak.

 “Deneme-Yanılma”nın Maliyeti Düşüyor

MatrAIx benzeri sistemlerin en önemli avantajlarından biri budur. Geleneksel dünyada her testin bir maliyeti vardır.

• İnsan bulmak gerekir.
• Zaman gerekir.
• Organizasyon gerekir.
• Veri toplamak gerekir.

Sonra aynı deneyi farklı koşullarda tekrar etmek gerekir. Dijital simülasyonda ise aynı senaryo tekrar tekrar çalıştırılabilir.

• Fiyatı değiştir. Tekrar çalıştır.
• Reklamı değiştir. Tekrar çalıştır.
• Hedef kitlyi değiştir. Tekrar çalıştır.
• Politikayı değiştir. Tekrar çalıştır.

Böylece karar verme süreci giderek “deneme ve yanılma” dan “simüle et ve doğrula” yaklaşımına dönüşebilir.

Fakat İnsan Bir Algoritma Değildir

Burada teknolojiye duyduğumuz hayranlığın bizi yanıltmasına izin vermemeliyiz. İnsan davranışı matematiksel olarak modellenebilir. Ama insanın kendisi yalnızca matematiksel bir model değildir. İnsan bazen mantıksız davranır. Bazen duygusal karar verir. Bazen geçmişte yaşadığı tek bir olay, bütün ekonomik hesaplarını değiştirir. Bazen ailesinin bir sözü, milyonlarca liralık ekonomik modelden daha etkili olur. Bazen inancı, kültürü, vicdanı veya korkusu davranışını belirler ve bazen insan, bütün tahminleri bozan bir karar verir.

İşte insanı insan yapan taraflardan biri de budur: Öngörülemezlik. Bu nedenle dijital insanın en büyük sınırı, gerçek insanın iç dünyasının tamamını temsil edememesidir.

Geleceğin Araştırmacısı Sadece Veriyi Değil, Modeli de Sorgulayacak

Yapay zekâ çağında araştırma yöntemleri de değişmek zorunda.

Eskiden: “Veri nereden geldi?” diye soruyorduk.

Artık:

• “Bu veriyi kim üretti?”
• “Hangi yapay zekâ modeli kullandı?”
• “Persona nasıl oluşturuldu?”
• “Farklı modeller aynı sonucu veriyor mu?”
• “Gerçek insanlarla doğrulandı mı?”

sorularını da sormamız gerekiyor. Çünkü yapay zekâ tarafından üretilen sentetik veri, büyük miktarda veri sağlayabilir. Ama çok veri, otomatik olarak doğru veri anlamına gelmez.

Milyarlarca dijital persona oluşturmak, milyarlarca gerçek insanın düşüncesini elde etmek demek değildir. Bu ayrımı kaybettiğimiz anda teknoloji, bilimsel araç olmaktan çıkıp yanılsama üretmeye başlayabilir.

Yeni Çağın En Önemli Sorusu: Dijital İnsana Ne Kadar Güveneceğiz?

MatrAIx ve Persona 8B gibi sistemler bize geleceğin yalnızca daha hızlı bilgisayarlardan oluşmayacağını gösteriyor. Geleceğin bilgisayarları:

• İnsanları modelleyecek.
• Davranışları simüle edecek.
• Senaryolar üretecek.
• Kullanıcıları temsil edecek.
• Politikaların olası sonuçlarını hesaplayacak.

Ve belki de en önemlisi: Karar vericilere “İnsanlar muhtemelen böyle davranır” diyecek. İşte bu cümle geleceğin en kritik cümlelerinden biri olabilir. Çünkü “muhtemelen” ile “kesinlikle” arasındaki farkı kaybettiğimiz anda yapay zekâ tehlikeli hale gelir.

Bir simülasyon bize geleceği göstermez. Bize yalnızca olası geleceklerden birini gösterir.

Sonuç ve Değerlendirme

MatrAIx ve Persona 8B, yapay zekânın yalnızca metin üreten, soru cevaplayan veya görüntü oluşturan bir teknoloji olmadığını; giderek insan davranışını modelleyen ve simüle eden bir teknolojiye dönüştüğünü gösteriyor. Bu dönüşüm pazarlamadan finans sektörüne, e-ticaretten yazılım geliştirmeye, sosyal bilimlerden kamu politikalarına kadar geniş bir alanı yeniden şekillendirebilir.

• Şirketler ürünlerini gerçek müşteriye sunmadan önce dijital müşteriler üzerinde deneyebilir.
• Bankalar ekonomik senaryoları sanal müşteriler üzerinde test edebilir.
• Kamu kurumları politikaların olası sonuçlarını simüle edebilir.
• Yazılım şirketleri uygulamalarını dijital kullanıcılarla sınayabilir.

Fakat bütün bunların üzerinde duran çok daha büyük bir soru vardır: Dijital insan ne kadar gerçek? İşte yapay zekâ çağının asıl sınavı burada başlayacaktır. Çünkü gelecekte mesele yalnızca yapay zekânın ne kadar akıllı olduğu olmayacak. İnsanı ne kadar doğru anladığı da sorgulanacak.

Belki de yarının en değerli teknolojisi, 8,3 milyar dijital insan oluşturmak değil; bu dijital insanların söyledikleri ile gerçek insanların söyledikleri arasındaki farkı anlayabilmek olacaktır. Çünkü unutmayalım: Yapay zekâ insanı simüle edebilir; fakat insanın yerini tutamaz. Ve belki de insanlığın geleceğinde en önemli görevimiz, makineleri insanlaştırmak değil; insanın kendine özgü değerlerini makinelerin ürettiği simülasyonların içinde kaybetmemektir.

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”