Peki, küresel ölçekte kartlar yeniden dağıtılırken biz ne yapıyoruz? Çin’in attığı bu stratejik adımları ve felsefeyi Türkiye açısından mevcut durum, riskler ve fırsatlar ekseninde masaya yatırdığımızda, geleceğimiz adına hayati yapısal gerçeklerle yüzleşmek zorunda kalıyoruz. Buna göre;

1. Mevcut Durum ve Yapısal Çelişkilerimiz

Türkiye, son yirmi yılda üniversite sayısını ve kontenjanlarını hızla artırarak yükseköğretime erişimi kitleselleştirmeyi başardı. Ancak ne yazık ki bu niceliksel büyüme, Çin’in bugün tasfiye etmek için savaş açtığı mantığın tam tersi bir yönde ilerledi.

• "İstihdam Garantisi" İllüzyonu: Bizde hâlâ aileler ve öğrenciler, 20. yüzyıldan kalma bir alışkanlıkla "Hangi bölümün iş garantisi var?" sorusunu soruyor. Oysa büyük dil modellerinin, otomasyonun ve yapay zekânın üretimi domine ettiği bu çağda, hiçbir bölümün geleneksel anlamda bir "garantisi" kalmamıştır.
• Atıl Kontenjanlar ve Arz-Talep Uyuşmazlığı: Çin’in tereddüt etmeden kapattığı Pazarlama, Kamu Yönetimi ve Bilgi Yönetimi gibi bölümler; ülkemizde ise neredeyse her üniversitede kontrolsüz biçimde çoğalmış, her yıl on binlerce mezun vermesine rağmen iş gücü piyasasındaki karşılığı giderek azalan alanlar hâline gelmiştir. YÖK’ün son dönemde ikinci öğretim programlarını kapatma kararı yerinde bir adım olmakla birlikte, bu uygulama Çin’deki örneklerde görülen proaktif sanayi ve istihdam planlamasının bir sonucu değil; daha çok talep düşüşüne verilen reaktif bir tepki niteliğindedir.
• Emekleme Aşamasındaki Dijital Dönüşüm: Türkiye bu trendi tamamen kaçırmış değil. YÖK, 2024 yılı itibarıyla üniversitelerde "Yapay Zekâ, Dijitalleşme ve Büyük Veri" odaklı 70'ten fazla yeni program açarak siber güvenlik ve büyük veri analistliği gibi alanlara adım atmıştır. Bu vizyoner hamleyi takdir etmekle birlikte, bu programların derinliği ve sanayi ile entegrasyon seviyesinin henüz emekleme aşamasında olduğunu da kabul etmeliyiz.

2. Büyük Risk: Harekete Geçilmezse Ne Olur?

Çin’in "kırmızı kart" gösterip sistemin dışına ittiği demode bölümleri biz fonlamaya ve buralara genç nüfusumuzu yığmaya devam edersek, yakın gelecekte kaçınılmaz krizlerle tokatlanacağız:

• Diplomalı İşsizler Ordusu ve Sosyal Patlama: Geleceğin üretim modellerinde, dijital eko-sistemde karşılığı olmayan bölümlerden mezun olan gençlerimiz, "entelektüel ve ekonomik işsizler" ordusunu büyütecektir. Bu hem muazzam bir iş gücü israfı hem de gençlikte geri dönülmez bir toplumsal hayal kırıklığı yaratır.
• Teknoloji Pazarı Konumuna Düşmek: Çin; Entegre Devre Tasarımı, Akıllı Üretim ve Düşük İrtifa Ekonomisi (Drone teknolojileri) gibi alanlara milyarlarca dolar ve milyonlarca beyin aktarırken; Türkiye sanayisi yeterli nitelikte uzman bulamazsa, yüksek teknoloji üreten bir küresel güç olmak yerine, bu teknolojilerin sadece sadık bir "pazarı ve tüketicisi" konumuna indirgenir.
• Yapay Zekâ Körlüğü: Çin’in Yabancı Diller ve Çeviri bölümlerini daraltması hepimize ders olmalıdır. Yapay zekâ araçlarının (LLM) anlık, kusursuz çeviri yaptığı bir çağda, sadece dili mekanik olarak çeviren insan gücüne ihtiyaç kalmamıştır. Biz bu bölümleri acilen yapay zekâ araçlarını kullanabilen, kültürel ve stratejik analiz yapabilen "hibrid" bir yapıya kavuşturamazsak, bu fakülteler tamamen işlevsiz tabelalara dönüşecektir.

3. Fırsatlar ve Çözüm Reçetesi

Türkiye’nin Çin gibi merkeziyetçi ve agresif bir planlamayı aynen kopyalaması demokratik ve sosyo-ekonomik dinamiklerimiz gereği zor olabilir. Ancak bu felsefeden çıkaracağımız hayati derslerle kendi modelimizi yazabiliriz:

• Akademi-Sanayi Ortak Yaşamı: Üniversiteler, millî sanayi hamlelerinin (savunma sanayii, yerli otomotiv, yenilenebilir enerji) doğrudan AR-GE mutfağı olmalıdır. Savunma sanayiinde İHA/SİHA teknolojileriyle yakaladığımız o muazzam bütünleşme modelini acilen sivil sektöre, akıllı tarıma, robotik üretime ve yapay zekâ destekli sağlık teknolojilerine uyarlamalıyız.
• Bölgesel Odaklanma ve Mükemmeliyet Merkezleri: Her üniversite, her bölümü açma sevdasından vazgeçmelidir. Bir bölgedeki üniversite tamamen "Akıllı Tarım ve Gıda Teknolojileri"ne odaklanırken, bir diğeri "Otomotiv ve Robotik Sistemler" alanında ülkenin amiral gemisi olmalıdır.
• Müfredat Devrimi (Modüler Eğitim): 4 yıllık statik, hantal lisans programlarının miyadı dolmuştur. Bunun yerine, hızla değişen dünyaya adapte olabilen, mikrokredilendirme ve sertifikasyona dayalı modüler eğitimlere geçilmelidir. Bir mühendislik öğrencisi, doğrudan "Entegre Devre Tasarımı" veya "Otonom Sistemler" üzerine dikey ve hızlı uzmanlaşabilmelidir.
• "Ülkeye Ne Kazandırdın?" Kriteri: Akademik başarı kriterlerimizi baştan yazmalıyız. Bir akademisyenin ya da üniversitenin başarısı, sadece rafta tozlanan makale sayısıyla değil; ürettiği patentlerin ticarileşme oranına, sanayiye sağladığı katma değere ve mezunlarının yüksek teknoloji ihracatındaki payına göre yeniden endekslenmelidir.

Özetle;

Çin'in yaptığı bu büyük hamle, "Gelecek geldi ve biz ona göre pozisyon alıyoruz" beyanıdır. Türkiye, sahip olduğu en büyük güç olan genç nüfus avantajını demografik bir yüke değil, ekonomik bir sıçrama tahtasına dönüştürmek istiyorsa; yükseköğretim planlamasını popülist istihdam algılarından ve tabela üniversitelerinden kurtarmak zorundadır.

Üniversitelerimizi sadece "Gençlerin işsizliğini 4 yıl erteleyen ve vakit öldüren kurumlar" olarak görmekten acilen vazgeçmeliyiz. Onları yapay zekâ yarışının, yerli üretimin ve küresel ihracat rekabetinin ana motoru hâline getirecek radikal, cesur ve proaktif bir dönüşümü başlatmak lütuf değil, devletimiz ve milletimiz için bir beka meselesidir.

Sonuç ve Genel Değerlendirme

Yükseköğretimde niceliksel büyüme döneminin küresel ölçekte kapandığı, bunun yerini amansız bir "nitelik ve stratejik çıktı" savaşının aldığı net bir biçimde görülmektedir. Çin’in yükseköğretim sisteminde gerçekleştirdiği radikal operasyon, sadece bir ülkenin eğitim politikasını değil, geleceğin küresel güç dengelerini de doğrudan şekillendirecek niteliktedir. Yapay zekânın, otomasyonun ve büyük verinin üretimin merkezine yerleştiği bu yeni çağda, geleneksel diploma dağıtma mekanizmaları geçerliliğini tamamen yitirmiştir.

Türkiye için önümüzdeki süreç bir tercih değil, zorunluluktur. Genç nüfusumuzu geleceği olmayan, piyasa karşılığı tükenmiş bölümlerde eriterek "diplomalı işsizler ordusu" yaratmak, ülkemiz için en büyük demografik risklerden biridir. Türkiye, savunma sanayiinde rüştünü ispatlamış olan "proaktif akademi-sanayi entegrasyonu" modelini acilen sivil alanlara, yüksek teknolojiye ve stratejik tarıma yaymak zorundadır. Üniversiteleri istihdamı geciktiren birer sosyal sığınak olarak görmekten vazgeçip, onları küresel rekabetin, akıllı üretimin ve dijital devrimin ana motoru hâline getirecek cesur bir "Müfredat ve Yapı Reformu"nu hayata geçirmeliyiz. Gelecek gelmiştir; bu gelecekte sadece tüketen bir pazar olarak kalmamak için radikal dönüşüm adımlarını bugünden atmak hayati bir beka meselesidir.

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”