Geçtiğimiz pazar günü yayımlanan “Bir Okuldan Daha Fazlası: Türkiye’nin Uluslararası Eğitim Politikası ve Yurt Dışındaki Türk Varlığı” başlıklı yazım üzerine özellikle Almanya’dan gelen değerlendirmeler dikkat çekiciydi.

Yorumların ortak noktası şuydu: Yurt dışındaki Türklerin meseleleri yalnızca eğitim başlığı altında değerlendirilemez.

Gerçekten de konuya biraz daha yakından baktığımızda karşımıza okuldan çok daha büyük bir tablo çıkmaktadır. Eğitim önemlidir; ancak temsil, kurumsallaşma, ekonomik güç, vatandaşlık politikaları, gençlerin beklentileri, sivil toplum kapasitesi ve insan sermayesinin değerlendirilmesi gibi alanlar da en az eğitim kadar önemlidir.

Bu nedenle ikinci yazımızda odağımızı okuldan diasporaya çeviriyoruz.

Gurbetçi Değil, Diaspora

Türkiye'nin yurt dışındaki vatandaşlarına ilişkin bakış açısı uzun yıllar boyunca "gurbetçi" kavramı etrafında şekillendi.

Bu kavramın güçlü bir duygusal karşılığı vardır.

Memleket özlemi,
sıla hasreti,
aile bağları,
doğup büyünülen topraklarla kurulan ilişki...

Ancak günümüz gerçekliği artık farklıdır.

Bugün Avrupa'da yaşayan milyonlarca insanımızın önemli bir kısmı ikinci, üçüncü ve dördüncü kuşaklardan oluşmaktadır.

Onların önemli bölümü doğdukları ülkenin vatandaşıdır.

Eğitimlerini orada almışlardır.

Meslek hayatlarını orada sürdürmektedirler.

Siyasi ve toplumsal hayatın parçasıdırlar.

Dolayısıyla artık yalnızca "gurbet" kavramıyla açıklanamayacak yeni bir gerçeklik vardır.

Bu gerçekliğin adı diasporadır.

Diaspora; yurt dışında yaşayan insan topluluğundan daha fazlasıdır.

Diaspora aynı zamanda bilgi, tecrübe, sermaye, kültür, girişimcilik ve uluslararası etki kapasitesidir.

Yeni Kuşaklar Yeni Sorular Soruyor

Birinci kuşak için temel mesele iş bulmak ve aileyi geçindirmekti.

İkinci kuşak için eğitim ve uyum ön plana çıktı.

Bugün ise yeni kuşaklar çok daha farklı sorular soruyor.

Ben kimim?

Hangi topluma aidim?

Ana dilimi ne kadar biliyorum?

Türkiye benim hayatımın neresinde?

Yaşadığım ülkenin geleceğinde nasıl rol oynayacağım?

Bu soruların cevabı yalnızca okul sıralarında verilemez.

Bu nedenle eğitim politikaları, gençlerin kimlik ve gelecek tasavvurlarıyla birlikte düşünülmelidir.

Dil Kaybı mı, Bağ Kaybı mı?

Yurt dışındaki Türk topluluklarıyla ilgili tartışmaların önemli bir bölümü Türkçe üzerinedir.

Elbette ana dil son derece önemlidir.

Fakat asıl mesele yalnızca dil kaybı değildir.

Asıl mesele bağ kaybıdır.

Çünkü dil zayıfladığında;

aile hafızası,
kültürel referanslar,
ortak hikâyeler,
tarih şuuru ve aidiyet duygusu da zayıflamaya başlamaktadır.

Bu nedenle Türkçe öğretimi yalnızca pedagojik bir faaliyet değil, kültürel süreklilik meselesidir.

Ancak burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta vardır.

Amaç çocukları yaşadıkları ülkeden uzaklaştırmak değil; onları hem kendi kültürünü bilen hem de yaşadığı toplumun güçlü bireyleri haline getirmektir.

Kimlik ile Uyum Birbirinin Rakibi Değildir

Uzun yıllardır yanlış bir tartışma yürütülüyor.

Ya tam asimilasyon ya da tam içe kapanma.

Oysa hayat bu kadar keskin değildir.

Bir insan hem Türk olabilir hem Alman toplumunun güçlü bir bireyi olabilir.

Hem Türkçe konuşabilir hem Almancayı mükemmel kullanabilir.

Hem Türkiye ile bağını koruyabilir hem yaşadığı ülkeye katkı sunabilir.

Çağdaş diaspora politikalarının temelinde de bu anlayış bulunmaktadır.

Başarılı örnekler incelendiğinde görülen şey; kimlik ile uyumun birbirinin alternatifi değil tamamlayıcısı olduğudur.

Eğitim Tek Başına Yetmez

İlk yazıda eğitim diplomasisinin öneminden söz etmiştik.

Bugün ise şu tespiti yapmak gerekiyor:

Eğitim gerekli ama tek başına yeterli değildir.

Güçlü bir diaspora;

okulların,
ailelerin,
üniversitelerin,
sivil toplum kuruluşlarının,
iş dünyasının,
meslek örgütlerinin,
gençlik ağlarının

birlikte çalışmasıyla oluşur.

Eğer gençler kültürel bağlarını koruyor ancak ekonomik fırsatlara erişemiyorsa sorun vardır.

Eğer yüksek eğitim alıyor ancak temsil mekanizmalarında yer bulamıyorsa sorun vardır.

Eğer güçlü bir ekonomik kapasite oluşuyor ancak kurumsal yapılar gelişmiyorsa yine sorun vardır.

Dolayısıyla eğitim daha geniş bir diaspora ekosisteminin parçası olarak ele alınmalıdır.

Diaspora Bir İnsan Sermayesi Meselesidir

Bugün dünyanın birçok ülkesi diasporasını stratejik insan sermayesi olarak görmektedir.

Bilim insanları,
girişimciler,
yatırımcılar,
akademisyenler,
sanatçılar,
teknoloji uzmanları ve kanaat önderleri;

ülkelerin küresel etkisinin önemli parçalarıdır.

Türkiye de yurt dışındaki vatandaşlarını yalnızca oy kullanan bireyler olarak değil; bilgi, tecrübe, sermaye ve uluslararası bağlantı üreten bir güç alanı olarak değerlendirmelidir.

Belki de önümüzdeki dönemin en önemli sorularından biri budur.

Yurt dışındaki insanımızı nasıl daha güçlü bir insan sermayesine dönüştürebiliriz?

Kurumsal Süreklilik ve Yeni Yaklaşımlar

Diaspora politikaları dönemsel projelerle yürütülemez.

Uzun vadeli bakış açısı gerektirir.

Veri gerektirir.

Araştırma gerektirir.

Kurumsal hafıza gerektirir.

En önemlisi de sahadaki insanı dinlemeyi gerektirir.

Almanya'dan gelen değerlendirmelerde dikkat çeken hususlardan biri de buydu.

Politikalar yalnızca Ankara'da üretilmemeli; Berlin'in, Köln'ün, Frankfurt'un, Rotterdam'ın, Brüksel'in ve Viyana'nın tecrübeleriyle birlikte şekillenmelidir.

Çünkü diaspora politikalarının gerçek laboratuvarı sahadır.

Sonuç: Geleceğin Gücü İnsan Kaynağıdır

Bugün artık mesele yalnızca yurt dışındaki vatandaşlarımızın çocuklarına Türkçe öğretmek değildir.

Asıl mesele; dünyanın farklı ülkelerinde yaşayan milyonlarca insanımızla nasıl daha güçlü, daha sürdürülebilir ve daha üretken bağlar kurabileceğimizdir.

Eğitim bu bağın temel unsurlarından biridir.

Ancak güçlü diaspora;

eğitim,
temsil,
kurumsallaşma,
ekonomik güç,
insan sermayesi,
sivil toplum kapasitesi ve ortak gelecek vizyonunun birlikte inşa edilmesiyle mümkündür.

Türkiye'nin önündeki temel görev de budur.

Çünkü 21. yüzyılda ülkelerin gerçek gücü yalnızca sahip oldukları topraklarla değil, dünyanın dört bir yanındaki insan kaynağıyla da ölçülmektedir.

Ve belki de en büyük stratejik sermayemiz, sınırlarımızın dışında yaşayan insanlarımızdır.

Türk Dünyası ve Akraba Topluluklarla İlişkiler

Ancak mesele yalnızca yurt dışındaki vatandaşlarımızla da sınırlı değildir. Türkiye'nin tarihî, kültürel ve insani bağlara sahip olduğu Balkanlar, Kafkasya, Türkistan, Orta Doğu ve farklı coğrafyalardaki Türk ve akraba topluluklar da bu büyük resmin önemli parçalarıdır. Yurt dışındaki vatandaşlarımızla kurduğumuz ilişki ne kadar stratejik bir anlam taşıyorsa, Türk Dünyası ve akraba topluluklarla eğitim, kültür, bilim ve insan sermayesi temelinde kurulacak ilişkiler de o kadar önemlidir. Bir sonraki yazımızda, Türkiye'nin Türk Dünyası ve akraba topluluklarla geliştirdiği eğitim ve kültür eksenli iş birliklerini, ortak hafızadan ortak geleceğe uzanan bir perspektifle değerlendirmeye çalışacağız.

Dr. Oğuz Poyrazoğlu
Gazi Üniversitesi Teknoloji Fakültesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı – Köşe Yazarı
Kurucu ve Sorumlu Yazı İşleri Müdürü
opoyrazoglu@gazeteankara.com.tr