Uzunçarşılı’nın Eserlerinde Musikiye Dair Derinlikli Veriler

Uzunçarşılı’nın en geniş hacimli eseri olan altı ciltlik Osmanlı Tarihi serisi, her padişah döneminin sonunda yer alan "ilim ve sanat hayatı" bölümleriyle bir mûsikî tarihi rehberi işlevi görür. Bu bölümlerde, sadece bestekâr isimleri zikredilmez; aynı zamanda dönemin müzik estetiği, kullanılan çalgıların evrimi ve musikinin sosyal hayattaki yansımaları da ele alınır. Örneğin, 18. yüzyıl Lale Devri musikisinin neşeli ve şuh karakteri ile III. Selim döneminin ağırbaşlı ve mistik musiki anlayışı arasındaki farklar, Uzunçarşılı’nın tarihsel anlatısı içinde anlam kazanır.

Ayrıca, Uzunçarşılı’nın Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilâtı adlı eseri, mûsikîşinasların sadece sarayda değil, aynı zamanda mevlevîhaneler ve medreseler gibi kurumlarda nasıl yetiştiklerine dair dolaylı bilgiler sunar. Osmanlı eğitim sisteminin bir parçası olan musikinin, dini ve ladini alanlardaki iç içe geçmişliği bu eser üzerinden okunabilir.

Uzunçarşılı'nın 1977'de yayımlanan makalesi, saraydaki müzisyenlerin hiyerarşik sıralamasını da belgeleriyle sunar:

1.      Sazendebaşı ve Hanendebaşı: Müzik heyetinin en üst düzey yöneticileri.

2.      Serhanende: Koroyu ve faslı yöneten baş hanende.

3.      Müezzinbaşılar: Saraydaki dini musiki ve törenlerden sorumlu olanlar.

4.      Şakirdan: Eğitim aşamasındaki yetenekli gençler.

Tarihsel Süreçte Değişen Musiki Algısı ve Uzunçarşılı’nın Analizi

Uzunçarşılı’nın eserleri analiz edildiğinde, Osmanlı sarayında musikinin iki temel eksen üzerinde geliştiği görülür: Temsil ve Terbiye. Temsil ekseni, Mehterhâne ve Mûzikâ-yı Hümâyun üzerinden devletin gücünü ve modernliğini simgelerken; Terbiye ekseni, Enderun ve meşkhâneler üzerinden bireyin estetik zevkinin geliştirilmesini amaçlamıştır. Uzunçarşılı, bu iki eksenin Tanzimat sonrasında nasıl bir çatışmaya girdiğini ve "Alaturka-Alafranga" ikileminin saraydaki izdüşümlerini tarafsız bir gözle aktarır.

Tanzimat’ın ilanıyla birlikte açılan modern okullar (Dârülmuallimin, Mülkiye vb.), geleneksel meşk sisteminin dışındaki bir eğitim modelini dayatmış, bu da musikinin öğretilme biçiminde radikal değişikliklere yol açmıştır. Uzunçarşılı, bu süreçte geleneksel formların nasıl korunduğunu veya dönüştüğünü, saray arşivlerindeki "fasıl programları" ve "konser listeleri" üzerinden okuyucuya sunar.

Uzunçarşılı’nın Türk Musiki Tarih Yazımına Katkısı

İsmail Hakkı Uzunçarşılı’nın Türk musikisi hakkındaki bilgileri, onun bir bütün olarak Osmanlı medeniyetine olan hakimiyetinin bir yansımasıdır. O, mûsikîyi bağımsız bir sanat dalı olarak değil, devletin tüm organlarıyla uyum içinde çalışan bir mekanizma olarak görmüştür. Onun verdiği bilgiler sayesinde, bir bestekârın sadece kaç makam bildiğini değil, aynı zamanda devletin hangi kademesinde memur olduğunu, ne kadar maaş aldığını ve padişahla olan yakınlık derecesini de öğrenmekteyiz.

 Uzunçarşılı'nın çalışmaları, özellikle 20. yüzyılın başında reddi miras edilen Osmanlı kültürünün, aslında ne kadar sistemli ve derinlikli bir temel üzerine oturduğunu kanıtlamıştır. Onun bibliyografyasında yer alan makaleler ve kitaplar, bugün hala müzikologlar, tarihçiler ve sosyologlar için birer hazine niteliğindedir. Uzunçarşılı’nın titizlikle incelediği ve dipnotlarla desteklediği bu veriler, Türk musikisinin tarihsel meşruiyetini ve kurumsal sürekliliğini anlamak isteyen her araştırmacı için vazgeçilmez bir başlangıç noktasıdır.

Sonuç ve Değerlendirme

İsmail Hakkı Uzunçarşılı'nın Türk mûsikîsine katkısı, mûsikîyi "soyut bir sanat" olmaktan çıkarıp "devlet mekanizmasının yaşayan bir hücresi" olarak tanımlamasıdır. Onun eserleri, bugünkü müzikologların dönemin sosyal ve ekonomik şartlarını (sanatçıların aldıkları ücretler, kadrolaşma biçimleri vb.) anlamaları için temel zemin oluşturur. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Türk musikisini konu edinen yazılarında, sanatın devletle olan organik bağını en ince ayrıntısına kadar incelemiştir. Sultan II. Murat’ın ilk derslerinden II. Mahmud’un reformlarına, Enderun’un sessiz meşkhânelerinden Mûzikâ-yı Hümâyun’un görkemli bandolarına kadar uzanan bu tarihsel panorama, Uzunçarşılı’nın kaleminde canlanır. Onun arşiv belgelerine dayalı yaklaşımı, musikiyi bir duygu sanatı olmanın ötesine taşıyarak bir "teşkilat tarihi" disiplini içine yerleştirmiştir.

 Onun eserlerinde Türk musikisi; bir eğitim sistemi (Meşk), bir egemenlik sembolü (Mehter), bir modernleşme aracı (Mûzikâ-yı Hümâyun) ve bir biyografik zenginlik (Bestekârlar) olarak dört ana sütun üzerinde yükselir. Uzunçarşılı'nın verdiği bilgiler, dipnotlarla desteklenen her bir veri, Türk kültür tarihinin en estetik alanını bilimsel bir ciddiyetle aydınlatmaktadır. Onun mirası, sadece bir tarih anlatısı değil, aynı zamanda Türk ruhunun sesle buluştuğu o derin geçmişin kurumsal hafızasıdır. Uzunçarşılı’nın eserlerindeki her bir paragraf, Türk musikisinin neden "klasik" olarak adlandırıldığını ve bu klasiğin arkasındaki devasa devlet mekanizmasını tüm çıplaklığıyla gözler önüne sermektedir.

Alıntılanan çalışmalar

1. İsmail Hakkı Uzunçarşılı (1888-1977)Türk tarihçi - Atatürk Ansiklopedisi, https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/754/%C4%B0smail-Hakk%C4%B1-Uzun%C3%A7ar%C5%9F%C4%B1l%C4%B1-(1888-1977)

2. İsmail Hakkı Uzunçarşılı - Vikipedi, https://tr.wikipedia.org/wiki/%C4%B0smail_Hakk%C4%B1_Uzun%C3%A7ar%C5%9F%C4%B1l%C4%B1

3. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı | Türk Maarif Ansiklopedisi, https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/uzuncarsili-ismail-hakki

4. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı  TDV İslâm Ansiklopedisi, Https://İslamansiklopedisi.Org.Tr/Uzuncarsili-İsmail-Hakki

5. Belleten » Makale » Osmanlılar Zamanında Saraylarda Musiki ..., Https://Dergipark.Org.Tr/Tr/Pub/Ttkbelleten/İssue/72245/1165296

6. Pınar Somakcı,  Osmanlı Saraylarında Uygulanan Müzik Eğitimi ve Müzik Kurumları,  Journal of İnterdisciplinary and İntercultural Ant, Volume: 2, Issue: 2, June-July / Summer / 2017 Cilt: 2, Sayı: 2, Haziran-Temmuz  / Yaz / 2017

7. Pınar Somakcı,  Osmanlı Saraylarında Uygulanan Müzik Eğitimi ve Müzik Kurumları,  Journal of İnterdisciplinary and İntercultural Ant, Volume: 2, Issue: 2, June-July / Summer / 2017 Cilt: 2, Sayı: 2, Haziran-Temmuz  / Yaz / 2017

8. Zfwt Zeitschrift Für Die Welt Der Türken - Ajindex, Timur Vural:Osmanlı Dönemi Mehter Teşkilatı Mehter Organızatıon In The Ottoman Perıod

Https://Www.Ajindex.Com/Dosyalar/Makale/Acarindex-1423939365.Pdf

9. Mehterhâne-İ Hümâyun'dan Mûzikâ-Yı Hümâyun'a Osmanlı Müzik Kurumlarında Batılılaşma Temâyülü Murat Can Dilb - Dergipark, Https://Dergipark.Org.Tr/Tr/Download/Article-File/3079355

10. Mehter - Vikipedi, Https://Tr.Wikipedia.Org/Wiki/Mehter

11. Enrıco De Leone, L'Impero Ottomano Nel Primo Periodo Delle ..., Https://Belleten.Gov.Tr/Tam-Metin/1614/Tur  Şerafettin Turan

Dr. Murat Karabulut – Köşe Yazarı
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı
E-posta: mkarabulut@gazeteankara.com.tr
www.gazeteankara.com.tr
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”