YAZARLAR

17 Kasım 2026 Salı, 00:00

GA | AKIL PENCEREMDEN | İNSAN KALABİLMEK: GÜCÜN GÖLGESİNDE VİCDAN VE UMUT

Tevfik Fikret’in bir asrı aşan dizelerinden bugünün dünyasına… Gücün, çıkarların ve insanın değişmeyen zaaflarının karşısında vicdanın, maneviyatın ve ahlaki değerlerin önemini yeniden düşünmek. Bütün sarsıcı gelişmelere rağmen iyiliğe, insana ve geleceğe inanmayı sürdürebilmek üzerine bir hasbihal.

Dr. Oğuz Poyrazoğlu | Akıl Penceremden



Bir dostum, sosyal medya hesabında Tevfik Fikret'in Hân-ı Yağma şiirinden dizeler paylaşmış.

Okudum. Bir daha okudum.

Şairin yaşadığı günleri, aradan geçen bir asrı aşkın zamanı, değişen iktidarları, yönetimleri, toplumları ve insanları düşündüm.

Sonra bugüne baktım.

Dünyanın farklı coğrafyalarında yaşanan acılara, savaşlara, yoksulluğa, adaletsizliklere, güç mücadelelerine… İnsan hayatını, toplumsal barışı ve geleceğe duyulan güveni sarsabilecek gelişmelere…

Bütün bunların arasında bir de insanın kendisini düşündüm.

İyiliğini, kötülüğünü, hırslarını, korkularını, merhametini, vicdanını…

Ve içimden şu soru geçti:

Bunca yaşanmışlığa rağmen insanlık, insan olmanın gerçek anlamını ne ölçüde öğrenebildi?

Bir Asırlık Şiirin Bugüne Söyledikleri

Tevfik Fikret, 1912 yılında kaleme aldığı Hân-ı Yağma şiirinde, dönemin yönetim anlayışını ve kamu imkânlarının çıkar çevrelerince kullanılmasını sert bir dille eleştiriyordu.

“Yiyin efendiler, yiyin…”

Bu dizeler, yalnızca Osmanlı'nın son dönemine ait bir siyasi eleştiri olarak kalmadı.

Çünkü insanın güç, makam, servet ve ayrıcalık karşısındaki sınavı, tarihin hemen her döneminde, farklı ülkelerde ve farklı yönetim biçimlerinde karşımıza çıktı.

Antik çağlardan imparatorluklara, monarşilerden modern demokrasilere kadar insanlık, gücün nasıl kullanılacağı sorusuyla yüzleşti.

Bugün gelişmiş Batı toplumlarında dahi bu sınavın tamamlandığını söylemek mümkün değil.

Amerika'da kamu görevlerinin siyasi yakınlıklara göre dağıtılmasına karşı 1883 yılında liyakat reformuna gidilmesi, İngiltere'de 2009 yılında milletvekillerinin harcamalarıyla ilgili skandalın bağımsız denetim düzenlemelerine yol açması, bunun tarihsel örnekleridir.

Demek ki mesele yalnızca bizim toplumumuzun veya belirli bir dönemin meselesi değil.

İnsanın olduğu her yerde çıkar ihtimali vardır. Önemli olan, çıkarın vicdanı ve adaleti esir almasına izin vermemektir.

Güç, İnsanı Ne Zaman Değiştirir?

Güç sahibi olmak başlı başına yanlış değildir.

Devlet yönetmek, kamu hizmeti yürütmek, bürokraside sorumluluk üstlenmek, şirket kurmak, üretmek, servet kazanmak ve başarılı olmak toplumsal hayatın doğal unsurlarıdır.

Ancak insan, kendisine verilen yetkiyi bir sorumluluk olmaktan çıkarıp kişisel üstünlük ve ayrıcalık aracına dönüştürmeye başladığında sorun ortaya çıkar.

Bir kamu görevlisinin vatandaşın hakkını lütuf gibi sunması, bir yöneticinin liyakat yerine yakınlığı gözetmesi, bir işverenin çalışanının emeğini görmezden gelmesi veya ekonomik gücün adaletsiz rekabete dönüşmesi…

Bütün bunlar farklı ortamlarda aynı ahlaki sorunun yansımalarıdır.

Üstelik bu davranışları yalnızca yöneticilere yükleyerek kendimizi sorumluluktan kurtaramayız.

Çünkü benzer eğilimler, gündelik ilişkilerimizde de karşımıza çıkabilir.

Küçük bir menfaat için görmezden geldiğimiz haksızlık, yakınlarımız söz konusu olduğunda esnettiğimiz ilke, başkasına yapılınca eleştirdiğimiz fakat kendimize yapılınca kabullendiğimiz ayrıcalık…

Bunların her biri aynı vicdan muhasebesinin konusudur.

Asıl mesele insanın ne kadar güçlü olduğu değil, gücü eline geçtiğinde ne kadar insan kalabildiğidir.

Bugünün Dünyasına Bakarken

İçinde yaşadığımız çağ, bilimsel ve teknolojik bakımdan insanlık tarihinin en ileri dönemlerinden biri.

Bilgiye ulaşmak kolaylaştı. Üretim kapasitesi arttı. İnsanların hayatını kolaylaştıran sayısız yenilik gerçekleştirildi.

Fakat bütün bu ilerlemeye rağmen dünyanın pek çok yerinde savaşlar, zorunlu göçler, eşitsizlikler, toplumsal gerilimler ve derin insani acılar yaşanmaya devam ediyor.

Bir yanda olağanüstü teknolojiler geliştiriliyor, diğer yanda insanların en temel ihtiyaçlarını karşılayamadığı hayatlar bulunuyor.

Bazen yaşananların ağırlığı, geleceğe ilişkin umutlarımızı sarsabilecek boyutlara ulaşabiliyor.

İşte tam da böyle zamanlarda insanın manevi dünyasına, değerlerine ve vicdanına daha fazla ihtiyacı olduğunu düşünüyorum.

Çünkü teknoloji bize neyi yapabileceğimizi öğretir; fakat neyi, neden ve kimin yararına yapmamız gerektiğini belirlemek için ahlaki bir pusulaya ihtiyacımız vardır.

Maddi gelişmişlik ile insani olgunluk aynı şey değildir.

Bir toplumun gerçek gelişmişliği, yalnızca ulaştığı refah düzeyiyle değil, insan onuruna verdiği değerle de ölçülmelidir.

Maneviyat: Söylemekten Çok Yaşayabilmek

Burada biraz da kendimizle konuşmamız gerektiğine inanıyorum.

Maneviyat dediğimiz şey yalnızca belirli günlerde hatırladığımız güzel sözlerden mi ibarettir?

Yoksa insanın kendi vicdanıyla kurduğu, davranışlarına yön veren derin bir sorumluluk ilişkisi midir?

Bizim kültürümüzde hak, hukuk, emanet, kul hakkı, merhamet, kanaat ve paylaşma kavramları önemli bir yere sahiptir.

Ancak bunları bilmekle yaşamak arasında büyük bir fark bulunuyor.

Adaletten söz etmek kolaydır; adil olmak bazen bedel ister.

Dürüstlüğü öğütlemek kolaydır; kendi çıkarına aykırı olduğunda da dürüst kalabilmek karakter ister.

Merhameti anlatmak kolaydır; hiçbir karşılık beklemeden bir insanın acısını paylaşabilmek gönül ister.

İnsanın inancı, manevi değerleri ve ahlaki birikimi, davranışlarına yansımadığında toplumsal hayat üzerindeki dönüştürücü gücünü kaybeder.

Maneviyatı yalnızca kişisel bir teselli olarak değil, başkasının hakkını gözeten, insanı incitmekten sakınan, sorumluluğu hatırlatan bir yaşama biçimi olarak düşünmeliyiz.

İnançların ve dünya görüşlerinin farklı olabileceği bir toplumda vicdan, dürüstlük, merhamet ve insan onuruna saygı, birlikte yaşamanın ortak zemini olabilir.

Değerlerimizi gerçekten yaşatmak, onları yalnızca savunmakla değil; davranışlarımızla görünür kılmakla mümkündür.

Umut, Gerçekleri Görmezden Gelmek Değildir

Bazen kötülüklerin çokluğu, iyiliğin sesini bastırıyor gibi görünebilir.

Fakat dünyada yalnızca haksızlık yapanlar yaşamıyor.

Bir çocuğun geleceği için fedakârlık yapan anne babalar, görevini dürüstlükle sürdüren kamu çalışanları, öğrencisine yol açan öğretmenler, bilgisini insanlığa sunan bilim insanları, çalışanının hakkını gözeten işverenler ve hiçbir karşılık beklemeden başkasının yardımına koşan insanlar da var.

Üstelik sayıları hiç de az değil.

Belki de çoğu zaman sessiz kaldıkları için yeterince görünür değiller.

İnsanlık, tarih boyunca yalnızca savaşlarla, yıkımlarla ve çıkar mücadeleleriyle ilerlemedi.

Dayanışmayla, merhametle, bilimle, eğitimle ve adalet arayışıyla da yol aldı.

Bugün sahip olduğumuz pek çok insani ve hukuki kazanım, geçmişte yaşanan acılardan ders çıkarabilen insanların eseridir.

O hâlde geleceğe umutla bakmak, yaşanan yanlışları inkâr etmek değildir.

Tam tersine, onları görüp daha iyisini gerçekleştirebileceğimize inanabilmektir.

Ancak umut, sorumlulukla desteklenmediğinde yalnızca güzel bir temenni olarak kalır.

Bu nedenle iyi bir gelecek istiyorsak bugün daha dürüst, daha adil, daha üretken ve daha merhametli olmayı başarmalıyız.

Son Söz: Sofradan Geleceğe Ne Bırakacağız?

Sevgili dostlar,

Tevfik Fikret'in şiirini yeniden okurken geçmişin yanlışlarını hatırlamak elbette önemli.

Ama ben yalnızca geçmişin hesabını tutmak istemiyorum.

Bugünün acılarını ve yanlışlarını da görmezden gelmek istemiyorum.

Bütün bunların ötesinde çocuklarımızın ve torunlarımızın nasıl bir dünyada yaşayacağını düşünmek istiyorum.

Daha güçlü ama daha merhametsiz bir dünyada mı?

Daha zengin ama daha adaletsiz bir toplumda mı?

Yoksa gücün sorumlulukla, refahın hakkaniyetle, bilginin hikmetle, inancın ve manevi değerlerin güzel davranışlarla buluştuğu bir gelecekte mi?

Ben ikincisinin değil, sonuncusunun mümkün olduğuna inanıyorum.

Çünkü insan yalnızca zaaflarının toplamı değildir.

İnsan aynı zamanda kendisini sorgulayabilen, hatalarından öğrenebilen, iyiliği seçebilen ve başkaları için fedakârlık yapabilen bir varlıktır.

Tarih bize kötülüğün varlığını gösterdiği kadar iyiliğin neleri değiştirebileceğini de öğretmiştir.

Yeter ki umudumuzu kaybetmeyelim. Yeter ki değerlerimizi yalnızca sözlerimizde değil, hayatımızda da yaşatalım.

Ve yeter ki bizden sonrakilere bırakacağımız mirası yalnızca maddi imkânlarla ölçmeyelim.

Çünkü insan olmanın değeri, ne kadarına sahip olduğumuzda değil; sahip olduklarımızla ne kadar iyilik, adalet ve insanlık üretebildiğimizde saklıdır.

Tevfik Fikret'in bir asır öncesinden yükselen eleştirisini, bugün böyle bir umutla karşılamak istiyorum.

Bir yağma sofrasına mahkûm olmadığımızı, paylaşmanın, hakkaniyetin ve vicdanın sofrasını kurabilecek iradeye sahip olduğumuzu hatırlayarak…

Gelecekten umut kesmeyeceğiz. Çünkü gelecek, yalnızca bize bırakılan bir zaman değil; değerlerimizle, davranışlarımızla ve sorumluluklarımızla birlikte inşa edeceğimiz ortak bir emanettir.


Dr. Oğuz Poyrazoğlu
Akıl Penceremden | Köşe Yazarı
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı
Türkiye'nin kalbi Ankara'nın sesi
www.gazeteankara.com.tr

Kaynaklar ve ileri okumalar

YORUM YAP

Yorumu Gönder

YORUMLAR (0)