Gece Yarısı Başlayan Sessiz İstilâ

Süreç, Avrupa’nın kadim sokaklarındaki sahaflara gece yarısı düşen gizemli siparişlerle başlıyor. Saat 03.00 ile 05.00 arasında, insani bir okuma ve seçme ritminin çok ötesinde bir hızla panellere düşen siparişler, sahaf esnafını önce şaşırtıyor…  Hollanda’da 40 yıldır sahaf dükkânı işleten Pieter de Vries’in Singapur’dan gelen 3 bin kitaplık liste karşısında hissettiği şaşkınlık, aslında küresel bir operasyonun ilk ayak sesleriydi.

Kanada merkezli Zoom Books ve Singapur merkezli 2077AI gibi paravan yapılar, koleksiyonerlerin peşinde koştuğu nadir yazmaların değil; 1970 sonrası basılmış, ISBN numarasına sahip, kurgu dışı akademik ve teknik eserlerin peşindeydi. Çekya-Almanya sınırındaki dev toplama merkezlerine aktarılan bu eserler; sadece Almanya’dan 700 bini, dünya genelinde ise 3 milyonu aşan devasa bir kütüphane kıyımının hammaddesi haline getirilmiştir.

Sahaflar ve Arşivler

 ▼ (Sessiz Satın Alma / Paravan Şirketler)

Toplama Merkezleri

 ▼ (Sırt Kesme ve Bıçaklı Ayrıştırma)

Yüksek Hızlı Tarama Sistemleri

  ├► Dijital Veri (Yapay Zekâ Eğitimi)

  └► Fiziksel Briket/Çöp (Geri Dönüşümsüz İmha)

Panama Projesi: Veri Çölünde Vaha Arayışı ve Neomerkantilizm* 

Anthropic hakkındaki telif davası belgelerine yansıyan ve Washington Post tarafından doğrulanan gizli "Project Panama- Panama Projesi", dijital sermayenin acımasız mantığını gözler önüne seriyor. ChatGPT ve Claude gibi devasa dil modellerini geliştiren yapay zekâ şirketleri, internet üzerindeki serbest veriyi tüketmiş durumda. Dahası, internet ortamı yapay zekânın kendi ürettiği sentetik, kalitesiz ve uydurma içeriklerle kirlendi; yani "dijital ekosistem kendi zehrini üretti".

Bu veri kirliliğinden kaçmak isteyen teknoloji devleri, 2022 öncesinde insan aklı ve emeğiyle yazılmış basılı kitapları "yeni altın" veya yegâne "temiz veri kaynağı" olarak tescilledi. Ancak sorun, bu verinin dijitalleştirilme biçiminde yatıyor:

• Endüstriyel Parçalama: Dev tarama makinelerinin saniyede yüzlerce sayfayı işleyebilmesi için kitapların ciltleri ve sırtları giyotin bıçaklarıyla kesiliyor. Yapraklarına ayrılan kitaplar tarandıktan sonra preslenip hurda kâğıda dönüştürülüyor.
• Hukuki Truva Atı: İnternetten korsan veri çekmek devasa telif davalarına yol açarken, şirketler fiziksel bir kitabı satın aldıklarında, "mülkiyet hakkı" kisvesi altında kopyalama ve imha etme yetkisine sahip olduklarını iddia ediyor. ABD yargısındaki "adil kullanım- fair use" esneklikleri de bu sürece hukuki bir kalkan sağlıyor.

Kültürel Tasfiye ve Dijital Monopolizm

Sahafların centuries-old (asırlar boyu süren) bilgiyi saklama ve nesilden nesile aktarma misyonu, yapay zekâ şirketlerinin elinde son durağına ulaştı. Satın alınan pek çok teknik makale, yerel tarih çalışması veya dönemsel analiz, basımı tükenmiş ve dünyada sadece birkaç yüz örneği kalan eserlerden oluşuyor. Bu kitapların fiziki nüshalarının yok edilmesi, bilginin mülkiyetini sahaflardan ve kütüphanelerden alıp birkaç Silicon Valley devinin sunucularına hapsediyor.

Bu durum basit bir ticari muamele değil; somut kültürel mirasın dijital tekellerce kamulaştırılarak nesnesizleştirilmesidir. Fiziksel geçmişimiz silinirken, insanlığın ortak birikimi algoritmaların matrislerinde birer "parametreye" dönüştürülmektedir. Kütüphanelerin ve sahafların sessizce boşaltıldığı bir dünyada, yarın bilginin aslına ulaşmak istediğimizde müracaat edebileceğimiz bir fiziki referans noktamız kalmayabilir. Dijital geleceği inşa ederken geçmişin kâğıttan hafızasını giyotine göndermek, medeniyet adına atılmış en tehlikeli adımlardan biridir.

Sonuç ve Değerlendirme

Yapay zekâ teknolojilerinin gelişiminde gelinen son nokta, verinin sadece niceliğinin değil, niteliğinin ve özgünlüğünün de ne kadar kritik olduğunu kanıtlamıştır. Dijital dünyanın kendi ürettiği sentetik verilerle kirlenmesi, teknoloji devlerini insanoğlun entelektüel birikiminin en katıksız formu olan basılı kitaplara yöneltmiştir. Ancak "Panama Projesi" ve benzeri gizli operasyonlar göstermektedir ki; dijitalleşme vizyonu, kontrolsüz bir endüstriyel yıkımla birleştiğinde ciddi bir kültürel erozyona yol açmaktadır.

Bu süreç iki temel tehlikeyi beraberinde getirmektedir:

1. Fiziksel Hafızanın Kaybı: Baskısı tükenmiş, nadir veya kısıtlı sayıda bulunan eserlerin taranma uğruna imha edilmesi, insanlığın somut kültürel mirasından geri dönülemez parçalar koparmaktadır.

2. Bilginin Tekelleşmesi: Sahaf ve kütüphanelerin kamusal işlevi zayıflatılarak bilgi, yalnızca dev teknoloji şirketlerinin sunucularında tutulan ve algoritmik süzgeçlerden geçirilen dijital bir mülke dönüştürülmektedir.

Sonuç olarak; yapay zekâ modellerinin eğitilmesi meşru bir teknolojik ihtiyaç olsa da, bu sürecin kültürel mirası yok etmeden, etik ve sürdürülebilir yöntemlerle yürütülmesi şarttır. Aksi takdirde, geleceğin yapay zekâsını inşa ederken geçmişin kâğıttan hafızasını tamamen kaybetme riskiyle karşı karşıya kalacağız. Umarım yanılıyorumdur!

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”

*Neo merkantilizm (Yeni Merkantilizm), 16-18. yüzyıldaki klasik merkantilist düşüncenin modern küreselleşme çağında devlet müdahaleciliği ve korumacı dış ticaret politikalarıyla yeniden yorumlanmış halidir. Bir ülkenin kendi ekonomisini güçlendirmek için ihracatı (dışarıya mal satmayı) olabildiğince artırıp, ithalatı (dışarıdan mal almayı) ise kısıtlamayı amaçlayan modern bir ekonomi politikasıdır.