Fakat dünya artık aynı dünya değil.

Bilginin üretim hızı baş döndürücü bir biçimde artarken, dün öğrenilen bir bilginin bugün güncelliğini kaybetmesi şaşırtıcı olmaktan çıktı. Yapay zekâ ise bu değişimin hızını daha da artırıyor. Bir öğrencinin anlamadığı konuyu saniyeler içinde farklı yöntemlerle açıklayabiliyor, kişiye özel çalışma programı hazırlayabiliyor, eksiklerini tespit edebiliyor ve öğrenme sürecini bireyin hızına göre yeniden düzenleyebiliyor.

Öyleyse şu soruyu sormanın zamanı gelmiştir: Çocuklarımızı hâlâ 20. yüzyılın eğitim takvimine göre mi yetiştireceğiz, yoksa 21. yüzyılın öğrenme gerçekliğine göre yeni bir eğitim sistemi mi kuracağız?

Asıl mesele artık “Kaç yıl okuduk?” sorusu değildir. Asıl mesele, “Ne biliyoruz, ne yapabiliyoruz ve değişen dünyaya ne kadar hızlı uyum sağlayabiliyoruz?” sorusudur.

Eğitimin Ölçüsü Zaman Değil, Yetkinlik Olmalı

Geleneksel eğitim sistemi büyük ölçüde zamana dayalıdır. Bir öğrenci belirli yaşa gelir, belirli sınıfa geçer, belirli dersleri belirli sürede alır ve belirli sınavlardan geçerse bir sonraki aşamaya ilerler.

Bu sistemin temel varsayımı şudur: Herkes yaklaşık aynı yaşta, aynı hızda ve aynı yöntemle öğrenir. Oysa yapay zekâ çağında bu varsayım giderek anlamını yitiriyor. Bir öğrenci matematikte bir konuyu iki saatte kavrarken başka bir öğrencinin aynı konu için iki haftaya ihtiyacı olabilir. Bir başka öğrenci ise konuyu zaten biliyor olabilir. Buna rağmen üç öğrenciye de aynı kitabı, aynı öğretmeni, aynı süreyi ve aynı sınavı uygulamak ne kadar rasyoneldir?

Yapay zekâ destekli eğitim, işte tam burada önemli bir değişim yaratmaktadır. Eğitimde zaman standardizasyonundan öğrenme standardizasyonuna geçiş mümkün hale gelmektedir. Ancak bu, okulun veya öğretmenin ortadan kalkması anlamına gelmez. Tam tersine öğretmenin rolü daha da önem kazanacaktır.

Öğretmen artık yalnızca bilgi aktaran kişi değil; öğrencinin gelişimini yönlendiren, ona rehberlik eden, sosyal ve duygusal gelişimini destekleyen ve doğru soruları sorduran bir eğitim lideri olacaktır.

İlkokul ve Ortaokul: Süre Değil, İçerik Değişmeli

Eğitim sisteminde ilk korunması gereken alan, çocukların sosyal ve psikolojik gelişimidir. Bu nedenle ilkokul ve ortaokulun toplam sekiz yıllık yapısının korunması makul görünmektedir. Çünkü çocukluk yalnızca bilgi edinme dönemi değildir.

Çocuk; oynayarak, arkadaşlık kurarak, paylaşarak, tartışarak, hata yaparak, sanatla uğraşarak ve toplum içinde yaşayarak gelişir.

• Yapay zekâ matematik problemini çözebilir.
• Bir şiirin analizini yapabilir.
• Bir yabancı dili öğretebilir.
• Kod yazabilir.

Fakat çocuğun bir arkadaşının duygusunu anlaması, kaybetmeyi öğrenmesi, birlikte üretmesi, sorumluluk alması ve empati geliştirmesi yalnızca bilgi aktarımıyla gerçekleşmez.

Bu nedenle yapay zekâ çağında ilkokul ve ortaokulun görevi daha fazla bilgi yüklemek değil, daha nitelikli insan yetiştirmek olmalıdır.

Derslerin önemli bir bölümü yapay zekâ destekli kişiselleştirilmiş öğrenmeye bırakılırken okul zamanının daha büyük kısmı;

• Empatiye,
• Sosyal becerilere,
• Sanata,
• Spora,
• Yaratıcılığa,
• Eleştirel düşünmeye,
• Problem çözmeye,
• Takım çalışmasına

ayrılmalıdır.  Çocuklarımızın yapay zekâdan daha hızlı hesap yapmasını değil, yapay zekâ ile birlikte daha iyi düşünebilmesini sağlamalıyız.

Lise: Eğitim Sisteminin En Hassas Halkası

Asıl büyük psikolojik ve kültürel dönüşüm lise çağında yaşanacaktır.

Çünkü lise, gençlerin yalnızca ders aldığı değil, aynı zamanda “Ben kimim?” ve “Gelecekte ne olacağım?” sorularına cevap aradığı dönemdir.

Geleneksel sistem gençlere şunu söyler: “Bir meslek seç ve hayatını onun üzerine kur.”  Fakat yapay zekâ çağında bu yaklaşım giderek daha riskli hale geliyor.

Bugün popüler olan bir mesleğin görevlerinin bir bölümü birkaç yıl sonra yapay zekâ tarafından gerçekleştirilebilir. Bugün var olmayan yeni meslekler ise yarının iş dünyasının önemli parçaları haline gelebilir.

Dolayısıyla gençlere 15-16 yaşlarında “Hayatın boyunca ne yapacaksın?” sorusunu sormak yerine, “Değişen dünyada nasıl öğrenen, üreten ve kendini yenileyen bir insan olacaksın?” sorusunu sormak daha doğru olacaktır.

Bu nedenle lise eğitimi üç yıllık daha yoğun ve esnek bir modele dönüştürülebilir. Örneğin: İki yıl temel eğitim + bir yıl proje ve uzmanlaşma.

İlk iki yılda temel bilimler, matematik, dil, sosyal bilimler, yapay zekâ okuryazarlığı ve eleştirel düşünme kazandırılır.

Üçüncü yılda ise öğrenci ilgi alanına göre bilim, teknoloji, sanat, tasarım, girişimcilik veya farklı mesleki alanlarda proje temelli eğitim alabilir. Böylece lise, yalnızca üniversite sınavına hazırlayan bir kurum olmaktan çıkar.

Hayata hazırlayan bir keşif laboratuvarına dönüşür.

Üniversite: En Büyük Yapısal ve Kültürel Şok

Eğitim sistemindeki en büyük dönüşümün üniversitelerde yaşanması kaçınılmazdır. Çünkü üniversitenin geleneksel modeli büyük ölçüde “dört yıl oku, diploma al, meslek hayatına başla” anlayışına dayanmaktadır. Fakat bilgi artık dört yıl boyunca sabit kalmıyor.

Özellikle mühendislik, bilişim, yapay zekâ, biyoteknoloji ve benzeri alanlarda öğrencinin üniversiteye başladığı gün öğrendiği bazı teknik bilgiler mezun olduğu gün eskiyebiliyor. Bu durumda şu soru ortaya çıkıyor: Dört yıl boyunca bilgi depolamak mı, yoksa daha kısa sürede yetkinlik kazanıp hayat boyunca güncellenmek mi?

Yapay zekâ çağında ikinci seçenek giderek daha güçlü hale geliyor. Bu nedenle klasik dört yıllık lisans programlarının önemli bir bölümü 2-3 yıllık yoğunlaştırılmış, modüler ve disiplinler arası yapılara dönüştürülebilir. Ancak burada çok önemli bir ayrım vardır: Üniversite kısaltılmamalı; üniversite eğitiminin amacı yeniden tanımlanmalıdır. Çünkü üniversite sadece meslek bilgisi veren bir kurum değildir.

Üniversite;

• Düşünmeyi,
• Sorgulamayı,
• Bilimsel yöntemi,
• Araştırmayı,
• Etik sorumluluğu,
• Eleştirel bakışı

öğreten bir kurumdur. Dolayısıyla yapay zekâ üniversiteyi yok etmeyecek; üniversitenin ne işe yaradığını yeniden düşünmeye zorlayacaktır.

Diploma Değil, Yetkinlik Konuşacak

Geleceğin iş dünyasında yalnızca “Hangi üniversiteden mezun oldun?” sorusunun yeterli olmayacağı açıktır. İşverenler giderek daha fazla şu sorulara yönelecektir:

• Ne yapabiliyorsun?
• Hangi projeleri gerçekleştirdin?
• Hangi problemleri çözebiliyorsun?
• Yapay zekâyı nasıl kullanıyorsun?
• Yeni bir bilgiyi ne kadar hızlı öğrenebiliyorsun?

Bu nedenle geleceğin diploması belki de tek bir kâğıttan ibaret olmayacaktır. Bireyin yaşamı boyunca kazandığı yetkinlikleri gösteren dinamik bir “yetenek portföyü” daha anlamlı hale gelebilir. Üniversite diploması elbette önemini koruyacaktır. Ancak diplomanın tek başına bir insanın mesleki yeterliliğini ömür boyu garanti ettiği anlayışı zayıflayacaktır.

Üniversiteler Mikro-Yetkinlik Merkezlerine Dönüşebilir

Geleceğin üniversitesi yalnızca 18-22 yaş arasındaki gençlerin bulunduğu bir kampüs olmayabilir.

• 25 yaşındaki bir mühendis,
• 40 yaşındaki bir yönetici,
• 55 yaşındaki bir akademisyen,
• 60 yaşındaki bir girişimci

aynı üniversitenin farklı zamanlarda farklı programlarına katılabilir. Bir kişi yapay zekâ konusunda üç aylık bir program alabilir. Birkaç yıl sonra siber güvenlik konusunda başka bir modüle katılabilir. Daha sonra veri bilimi, robotik veya girişimcilik üzerine yeni bir eğitim alabilir. Böylece üniversiteye giriş ve çıkış bir defalık değil, hayat boyunca devam eden bir süreç haline gelir. Üniversiteler giderek “diploma fabrikaları” olmaktan çıkıp yaşam boyu öğrenme merkezlerine dönüşmek zorunda kalabilir.

Bilginin Ömrü Kısalıyor

Bugünün en önemli eğitim problemlerinden biri bilgi eskimesidir. Geçmişte bir insanın üniversitede öğrendiği mesleki bilgiler uzun yıllar kullanılabiliyordu. Bugün ise özellikle teknoloji alanlarında bu süre çok daha kısadır. Bu nedenle eğitimin mantığı da değişmelidir.

• Eskiden: Öğren - Mezun ol- Çalış   modeli vardı.
• Gelecekte ise: Öğren - Uygula-  Güncelle - Yeniden öğren - Yeniden uygula

modeli hâkim olacaktır. İnsan artık eğitimini tamamlamayacaktır. İnsan, eğitim hayatının kendisi olacaktır.

Yapay Zekâ Öğrenme Süresini Kısaltabilir mi?

Yapay zekânın eğitimdeki en büyük avantajlarından biri kişiselleştirilmiş öğrenmedir. Öğrencinin hangi konuyu bildiğini, nerede hata yaptığını ve hangi noktada zorlandığını analiz eden sistemler, öğrenme sürecini kişiye göre düzenleyebilir. Böylece öğrencinin bildiği konuları tekrar tekrar dinlemek zorunda kalması azalabilir. Ancak öğrenme süresinin yüzde 30 veya yüzde 50 kısalacağı gibi oranlar her öğrenci, ders ve eğitim ortamı için otomatik olarak geçerli kabul edilmemelidir. Burada asıl önemli olan sayı değil, öğrenme sürecinin bireyselleştirilmesidir.

Yapay zekâ hızlı öğrenmeyi sağlayabilir. Fakat hızlı öğrenmek ile derin öğrenmek aynı şey değildir. İyi eğitim, yalnızca daha kısa sürede daha fazla bilgi öğrenmek değildir. Doğru bilgiyi seçmek, bilgiyi sorgulamak ve onu gerçek hayatta kullanabilmektir.

Eğitimde En Büyük Tehlike: İnsan Faktörünü Unutmak

Yapay zekâ eğitimde devrim yaratırken bir başka tehlikeyi de beraberinde getiriyor.

Çocuğun her sorusuna yapay zekânın cevap verdiği, öğretmenin yalnızca sistemi takip ettiği ve öğrencinin arkadaşlarıyla iletişim kurmadan ekran başında öğrenme gerçekleştirdiği bir eğitim modeli insanı geliştirmek yerine yalnızlaştırabilir. Bu nedenle geleceğin eğitim sistemi “yapay zekâ merkezli” değil, insan merkezli ve yapay zekâ destekli olmalıdır.

Aradaki fark çok önemlidir.

• Yapay zekâ öğretmenin yerine geçmemelidir.
• Yapay zekâ, öğretmenin öğrenciyi daha iyi tanımasına yardımcı olmalıdır.
• Yapay zekâ öğrencinin yerine düşünmemelidir.
• Öğrencinin daha iyi düşünmesine yardımcı olmalıdır.
• Yapay zekâ insanın öğrenme sorumluluğunu ortadan kaldırmamalıdır.

Tam tersine, insanı daha güçlü bir öğrenen haline getirmelidir.

Asıl Değişim Teknolojide Değil, Zihniyette Olmalıdır

Eğitim sisteminin önündeki en büyük engel teknoloji eksikliği olmayabilir. Asıl engel zihniyet olabilir. Çünkü yıllardır eğitimi;

•  Sınıf,
• Ders saati,
• Sınav,
• Not,
• Diploma
• Üzerinden tanımlıyoruz.

Oysa geleceğin eğitimini; yetkinlik, üretim, proje, merak, yaratıcılık, problem çözme ve yaşam boyu öğrenme  üzerinden tanımlamamız gerekecek. Bu dönüşüm yalnızca müfredat değişikliği değildir. Bu, eğitim felsefesinin değişimidir.

16 Yıllık Eğitimden 13-14 Yıllık Temel Eğitime

Bu çerçevede ilkokuldan üniversiteye kadar yaklaşık 16 yıllık klasik eğitim yapısının 13-14 yıllık daha esnek bir temel eğitim modeliyle yeniden yapılandırılması düşünülebilir. Ancak burada amaç çocukları okuldan daha erken çıkarmak değildir. Amaç, aynı zamanı daha verimli kullanmak ve öğrenmeyi hayatın tamamına yaymaktır.

• İlkokul ve ortaokulda sekiz yıllık sosyal ve gelişimsel yapı korunabilir.
• Lise üç yıllık daha yoğun ve proje temelli bir yapıya dönüşebilir.
• Üniversite 2-3 yıllık yoğunlaştırılmış lisans programları ve sonrasında yaşam boyu devam eden mikro-yetkinliklerle desteklenebilir.

Böylece eğitim hayatının tamamı tek bir uzun maraton olmaktan çıkar. Kısa öğrenme dönemlerinden oluşan uzun bir yaşam yolculuğuna dönüşür.

En Büyük Şok Üniversitede, En Büyük Kaygı Lisede

Bu dönüşümün her eğitim kademesinde etkisi aynı olmayacaktır. En büyük yapısal ve kültürel şok üniversitede yaşanacaktır. Çünkü üniversitelerin geleneksel yapısı; bölüm, fakülte, ders, kredi, akademik unvan ve dört yıllık diploma sistemi üzerine kuruludur. Bu yapı daha esnek, modüler ve sürekli güncellenen bir modele dönüşmek zorunda kalabilir.

En büyük psikolojik ve sosyal kriz ise lisede ortaya çıkacaktır. Çünkü ergenlik dönemindeki gençler bir yandan kimliklerini oluştururken diğer yandan sürekli değişen meslek dünyasına hazırlanmak zorunda kalacaktır.

İlkokul ve ortaokul ise bu dönüşümden daha az sarsılacaktır. Çünkü burada temel ihtiyaç hâlâ aynıdır: Çocuğun öğrenmesi, büyümesi, sosyalleşmesi ve insan olmayı öğrenmesi.

Sonuç ve Değerlendirme

Yapay zekâ çağında eğitim sisteminin temel sorusu artık “Çocukları kaç yıl okulda tutacağız?” olmamalıdır.

Asıl soru şudur: “Çocuklara hayat boyunca öğrenebilecekleri nasıl bir yetkinlik altyapısı kazandıracağız?”

Eğitimin geleceği daha kısa okul sürelerinden ibaret değildir. Asıl dönüşüm, diploma merkezli eğitimden yetkinlik merkezli eğitime; tek seferlik öğrenmeden yaşam boyu öğrenmeye; ezberden üretime; standart eğitimden kişiselleştirilmiş öğrenmeye geçiştir.

İlkokul ve ortaokul çocuğun insan olmayı öğrendiği alan olarak korunmalıdır.

Lise, meslek seçiminin baskı alanı olmaktan çıkarılıp keşif ve yönelim dönemine dönüştürülmelidir.

Üniversite ise dört yılda tamamlanan bir eğitim kurumu olmaktan çıkarak insanın hayatı boyunca tekrar tekrar başvurduğu bir bilgi, bilim, yetkinlik ve yenilenme merkezi haline gelmelidir. Çünkü yapay zekâ çağında diploma bir son değil, yeni bir öğrenme döneminin başlangıcı olacaktır.

Belki de geleceğin en başarılı insanları, üniversitede en fazla bilgi depolayanlar değil; bilgi eskidiğinde yeniden öğrenmeyi bilenler olacaktır. Ve eğitim sisteminin önündeki en büyük görev de tam olarak budur: İnsanı yapay zekâdan daha fazla bilgi bilen bir varlık haline getirmek değil; yapay zekâ çağında daha iyi düşünen, daha yaratıcı, daha vicdanlı, daha üretken ve öğrenmeyi hiç bırakmayan bir insan haline getirmek.

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”