Barış Neden İnsanlığın En büyük İmtihanıdır?

Ne acıdır ki tarih boyunca insan, doğayı fethetmeyi başarmış; fakat çoğu zaman kendi hırsını, öfkesini ve güç tutkusunu fethedememiştir. İşte bu nedenle savaş, insanlık tarihinin en uzun soluklu gerçeklerinden biri olmuştur.

Bugün dünyanın herhangi bir yerinde insanlar huzur içinde yaşarken, başka bir coğrafyada çocuklar bombaların gölgesinde büyüyor; bir toplum kalkınmanın sevincini yaşarken, başka bir toplum açlık, göç ve yıkımla mücadele ediyor. Demek ki insanlık, teknolojik gelişmede ortak bir noktaya ulaşabilmiş olsa da vicdani gelişmişlikte aynı başarıyı gösterememiştir.

Tarihin Çarpıcı İtirafı 

Tarihçiler tarafından yapılan araştırmalar oldukça çarpıcı bir gerçeği ortaya koymaktadır. İnsanlığın yaklaşık 3.400 yıllık yazılı tarihinde, dünyanın hiçbir yerinde savaşın yaşanmadığı toplam sürenin yalnızca 268 yıl civarında olduğu ifade edilmektedir. Başka bir ifadeyle, yazılı tarihin yüzde doksanından fazlası, dünyanın en az bir bölgesinde savaşlarla geçmiştir. Bu istatistik yalnızca rakamsal bir bilgi değildir; aynı zamanda insanlığın ortak vicdanına yöneltilmiş ağır bir sorudur: Neden barışı korumakta bu kadar başarısızız?

İnsanlık, binlerce yıldır aynı acıları yaşamaya devam ediyor. Silahlar değişiyor, ordular modernleşiyor, savaş teknolojileri gelişiyor; fakat gözyaşı aynı gözyaşı, acı aynı acı, yetim kalan çocukların sessiz çığlığı ise hiç değişmiyor.

Barış Aslında Savaşın Yokluğu Değildir

Toplumların büyük bölümü barışı, savaşın sona ermesi olarak tanımlar. Oysa gerçek anlamda barış bundan çok daha derin bir kavramdır. Gerçek barış;

• Adaletin hâkim olduğu,
• Hukukun üstünlüğünün korunduğu,
• İnsanların gelecek kaygısı taşımadığı,
• Farklılıkların tehdit değil zenginlik kabul edildiği,
• Eğitimin ve bilimin özgürce geliştiği,
• İnsan onurunun korunduğu bir toplumsal düzendir.

Silahların susması tek başına barış anlamına gelmez. Eğer adalet yoksa, eşitsizlik büyüyorsa ve insanlar geleceklerinden umutlarını kaybetmişse, savaş henüz başlamamış olsa bile barış da tam anlamıyla kurulmuş değildir.

Pax Dönemleri Gerçekten Barış mıydı?

Tarih boyunca bazı dönemler "barış çağı" olarak adlandırılmıştır. Bunların en bilinenleri; Pax Romana, Pax Mongolica, Pax Ottomana, Pax Britannica ve II. Dünya Savaşı sonrasındaki Pax Americana (Uzun Barış) dönemleridir. Ancak bu dönemlerin ortak özelliği, savaşların tamamen sona ermesi değil; belirli bölgelerde büyük güçlerin sağladığı göreli istikrardır. Aynı dönemlerde başka coğrafyalarda çatışmalar, fetihler, iç savaşlar ve vekâlet savaşları devam etmiştir.

Bu durum bize önemli bir gerçeği göstermektedir: İnsanlık şimdiye kadar küresel ölçekte gerçek bir barış düzeni kuramamıştır. Kurulan düzenler çoğu zaman güç dengelerine dayanmış, adalet yerine üstünlük esas alınmış, güçlü devletlerin sağladığı istikrar "barış" olarak adlandırılmıştır. Oysa korkuyla sürdürülen sessizlik, kalıcı barış değildir.

Savaşların Görünmeyen Nedenleri

Bir savaş hiçbir zaman tek bir kurşun atımıyla başlamaz. Her savaşın arkasında yıllarca biriken ekonomik çıkarlar, siyasi hesaplar, güç mücadeleleri, adaletsizlikler ve çoğu zaman yanlış eğitim politikaları bulunur.

Kaynakların paylaşımı, enerji rekabeti, güvenlik kaygıları, ideolojik çatışmalar ve güç boşlukları tarih boyunca savaşların en önemli nedenleri arasında yer almıştır.

Ancak bunların da temelinde insanın değişmeyen bazı zaafları vardır:

• Güç hırsı,
• Açgözlülük,
• Ötekileştirme,
• Korku,
• Adaletsizlik.

İnsan değişmeden dünya değişmiyor. Devletler de sonuçta insanlardan oluşuyor.

Bilim İlerledi, Vicdan Aynı Hızla İlerlemedi!

Bugün insanlık yapay zekâ çağını konuşuyor. Otonom sistemler geliştiriliyor. Kuantum bilgisayarlar üzerinde çalışılıyor. Uzaya yerleşme projeleri hazırlanıyor.

Ancak aynı dünya, hâlâ milyonlarca insanı savaş nedeniyle göçe zorlayan, çocukları açlığa mahkûm eden ve şehirleri enkaza dönüştüren çatışmalara da sahne oluyor.

Bu çelişki bize önemli bir hakikati hatırlatıyor: Teknoloji insanı güçlendirebilir; fakat insanı ahlaklı hâle getirmez. Bilgi arttıkça hikmet de artmıyorsa, teknoloji insanlığın hizmetkârı olmaktan çıkıp yıkımın aracısı haline dönüşür.

Gerçek Barış Nerede Başlar? 

Barış uluslararası anlaşmalarla başlar sanılır.

• Oysa gerçek barış insanın içinde başlar.
• Vicdanında başlar.
• Ailesinde başlar.
• Okulunda başlar.
•  Adalet anlayışında başlar.

Bir toplum eğitim sistemini adalet üzerine kurmadıkça, liyakati esas almadıkça, bilimi özgür bırakmadıkça ve insan onurunu merkeze almadıkça kalıcı barıştan söz etmek mümkün değildir.

Silah fabrikalarının arttığı yerde güven değil korku büyür. Korkunun büyüdüğü yerde ise barış uzun süre yaşayamaz.

İnsanlık tarihi bize çok önemli bir ders vermektedir: Savaş, insanlığın doğal kaderi değildir; yanlış yönetimlerin, adaletsiz sistemlerin, kontrol edilemeyen güç hırsının ve ihmal edilen eğitimin sonucudur. Gerçek medeniyet; daha güçlü silahlar üretmek değil, savaşı gereksiz hâle getirecek adalet düzenini kurabilmektir. Bugün ihtiyaç duyduğumuz şey yalnızca yeni barış anlaşmaları değildir.

• Yeni bir insan anlayışıdır.
• Yeni bir eğitim anlayışıdır.
• Yeni bir hukuk anlayışıdır.

Ve en önemlisi; insanı, makamı ve gücü değil, adaleti ve vicdanı merkeze alan yeni bir medeniyet tasavvurudur.

Unutulmamalıdır ki tarih boyunca savaşlar ordular tarafından başlatılmış olabilir; ancak kalıcı barışlar, her zaman vicdan sahibi insanlar tarafından inşa edilmiştir. Bu nedenle insanlığın en büyük sınavı savaşmak değil, barışı adaletle sürdürebilmektir.

Sonuç ve Değerlendirme

İnsanlık tarihi, bilim ve teknolojide ulaşılan büyük ilerlemelere rağmen, barışın kendiliğinden tesis edilemediğini açıkça göstermektedir. Tarihin büyük bölümünün savaşlarla geçmiş olması, sorunun yalnızca siyasi ya da ekonomik değil; aynı zamanda ahlaki, kültürel ve insani bir mesele olduğunu ortaya koymaktadır.

Tarih boyunca yaşanan Pax Romana, Pax Ottomana, Pax Britannica ve Pax Americana gibi göreceli barış dönemleri, gerçek barışın yalnızca askerî üstünlükle sağlanamayacağını göstermiştir. Güce dayalı düzenler geçici istikrar sağlayabilmiş; ancak adalet, hukuk ve insan onuru evrensel ölçekte güvence altına alınamadığı için savaşlar farklı coğrafyalarda varlığını sürdürmüştür.

Kalıcı barışın temeli; güçlü ordular değil, güçlü kurumlar; korkuya dayalı dengeler değil, adalete dayalı yönetimler; silahlanma yarışı değil, eğitim, bilim, liyakat ve ortak insanlık değerleridir. Çünkü barış, yalnızca savaşın olmadığı bir dönem değil; hukukun üstünlüğünün, fırsat eşitliğinin, ekonomik adaletin ve insan haklarının güvence altına alındığı bir medeniyet anlayışıdır.

Bugün insanlığın önünde duran en büyük sorumluluk, savaşları kazanmaya odaklanan bir dünya düzeninden, barışı inşa etmeyi hedefleyen bir uygarlık anlayışına geçebilmektir. Bunun yolu ise çocuklara düşmanlığı değil empatiyi, rekabeti değil iş birliğini, ötekileştirmeyi değil insanlık ortak paydasını öğreten eğitim sistemleri kurmaktan geçmektedir.

Unutulmamalıdır ki gerçek medeniyet; daha yıkıcı silahlar geliştirmek değil, silahlara ihtiyaç duyulmayan adil bir dünya inşa edebilmektir. İnsanlığın en büyük imtihanı savaşmak değil; farklılıklarına rağmen birlikte yaşayabilmeyi öğrenmek, adaleti korumak ve barışı gelecek nesillere kalıcı bir miras olarak bırakabilmektir. (Devam edecek)

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”

Dizinin Giriş Yazısı
Yeni Bir Yazı Dizisine Başlarken: İnsanlığın En Büyük İmtihanı - Savaş, Barış ve Geleceğin İnşası