Uluslararası siyasette çoğu zaman olaylar tek tek ele alınarak yorumlanır. Bir ülkede darbe olur, başka bir yerde savaş çıkar, dünyanın başka bir bölgesinde yaptırımlar uygulanır. Her gelişme kendi bağlamı içinde değerlendirilir.

Oysa bazı dönemlerde dünya siyasetini anlamak için birbirinden bağımsız gibi görünen olayların arkasındaki daha büyük stratejik tabloya bakmak gerekir.

Bugün dünyada birçok kişi İran’ı konuşuyor. Kimileri İsrail’i tartışıyor, kimileri Ortadoğu’daki dengeleri analiz ediyor. Latin Amerika’daki gelişmeler farklı bir başlık altında değerlendirilirken Avrupa’nın ekonomik yönelimi ayrı bir dosya olarak ele alınıyor.

Ancak küresel strateji perspektifinden bakıldığında bütün bu başlıkların giderek ortak bir merkezde birleştiği görülmektedir. Bu merkez, yükselen güç olarak uluslararası sistemde ağırlığını giderek artıran Çin’dir.

Jeopolitik teoriler, yükselen bir güç ile mevcut hegemon güç arasındaki rekabetin çoğu zaman ciddi gerilimlere ve çatışmalara yol açtığını göstermektedir. Bu yaklaşım özellikle ekonomist ve yatırımcı Ray Dalio tarafından da açık biçimde dile getirilmiştir. Dalio’ya göre tarih boyunca yükselen güçler mevcut güce yaklaşmaya başladığında gerilim kaçınılmaz hale gelir ve bu süreç çoğu zaman büyük krizler ya da çatışmalarla sonuçlanır.

Tarihsel örnekler bu tezi destekler niteliktedir. 20. yüzyılın başında hızla sanayileşen Almanya’nın yükselişi İngiltere ile rekabeti keskinleştirmiş ve bunun sonucunda I. Dünya Harbi’nin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Pasifik’te Japonya’nın genişlemesi ise sonunda II. Dünya Harbi sürecinde ABD ile doğrudan çatışmaya dönüşmüştür. Soğuk Savaş döneminde Sovyetler Birliği ile ABD arasındaki rekabet de küresel siyasetin ana eksenini oluşturmuştur.

Bugün benzer bir tabloyu Çin’in yükselişinde görmek mümkündür.

Çin, dünya üretiminin yaklaşık yüzde 28’ini tek başına gerçekleştiren devasa bir ekonomik üretim merkezi haline gelmiştir. Pek çok analiste göre 2030’lu yıllara doğru Çin ekonomisi büyüklük bakımından ABD’yi yakalama, hatta bazı ölçütlere göre geçme potansiyeline sahiptir. Bu durum mevcut küresel güç dengeleri açısından önemli bir stratejik kırılma anlamına gelmektedir.

Ancak her büyük ekonomik gücün stratejik kırılganlıkları da vardır. Çin için bu kırılganlıkların başında enerji bağımlılığı gelmektedir. Çin tükettiği petrolün önemli bir bölümünü dışarıdan ithal etmek zorundadır. Enerji akışında yaşanabilecek ciddi kesintiler, dev üretim kapasitesine sahip bu ekonomik yapıyı doğrudan etkileyebilecek potansiyele sahiptir.

Bu noktada küresel gelişmeler dikkat çekici bir tablo ortaya koymaktadır. Latin Amerika’da yaşanan siyasi krizler, Ortadoğu’daki askeri gerilimler ve Rusya’ya yönelik yaptırımlar ilk bakışta farklı başlıklar gibi görünse de enerji jeopolitiği açısından değerlendirildiğinde Çin’in tedarik hatlarının baskı altına alındığı bir tablo ortaya çıkmaktadır.

Venezuela uzun yıllar boyunca Çin’in önemli petrol tedarikçilerinden biri olmuştur. İran da Pekin’in enerji ihtiyacında kritik rol oynayan ülkelerden biridir. Rusya ise hem petrol hem de doğal gaz açısından Çin için stratejik bir ortaktır.

Enerji hatlarının siyasi krizler, yaptırımlar veya askeri gerilimler yoluyla zayıflatılması küresel rekabetin enerji boyutunu açık biçimde ortaya koymaktadır. Başka bir ifadeyle modern ekonomilerin motorunu durdurmanın en etkili yollarından biri yakıt akışını kontrol etmektir. Enerji arzı üzerindeki bu kontrol yalnızca ekonomik bir araç değil, aynı zamanda büyük güçler arasındaki jeopolitik mücadelenin temel unsurlarından biridir.

Bu nedenle Venezuela, İran ve Rusya çevresinde yaşanan gelişmeler yalnızca bölgesel krizler olarak değil, küresel güç rekabetinin enerji cephesindeki yansımaları olarak da değerlendirilebilir.

Ancak mesele yalnızca enerji değildir.

Çin aynı zamanda dünya ticaretinin yeni altyapısını kurmaya çalışmaktadır. Pekin yönetiminin başlattığı Kuşak ve Yol Girişimi (Modern İpek Yolu), Asya’dan Avrupa’ya uzanan geniş bir kara ve deniz ticaret ağı oluşturmayı hedeflemektedir. Demiryolları, limanlar, lojistik merkezleri ve enerji hatlarıyla desteklenen bu proje, Çin’in Avrupa pazarlarına erişimini kolaylaştırmayı ve küresel ticaret ağlarında daha merkezi bir rol üstlenmesini amaçlamaktadır.

Bu stratejinin kritik halkalarından biri Ortadoğu’dur. Özellikle İran, Asya ile Avrupa arasındaki kara bağlantısında önemli bir geçiş noktasıdır. Bölgedeki istikrarsızlık yalnızca güvenlik sorunları yaratmakla kalmaz, aynı zamanda bu ticaret koridorlarının sürekliliğini de doğrudan etkileyebilir.

Öte yandan Avrupa’nın ekonomik yönelimi de küresel rekabet açısından belirleyici bir faktördür. Son yıllarda Avrupa ekonomileri ile Çin arasındaki ticaret hacmi hızla artmıştır. Özellikle Almanya ve Fransa gibi ülkeler Çin ile yoğun ekonomik ilişkiler geliştirmiştir. İtalya ise bir dönem Kuşak ve Yol girişimine katılarak bu sürece kurumsal destek vermiştir.

Bu tablo küresel güç dengesi açısından önemli bir soruyu gündeme getirmektedir: Eğer Avrupa ekonomik olarak Çin’e daha fazla yaklaşırsa, ABD merkezli uluslararası düzen nasıl etkilenecektir?

Bu sorunun kesin bir cevabı bulunmamaktadır. Ancak stratejik rekabetin giderek sertleştiği açıktır.

Bir diğer kritik başlık ise teknoloji rekabetidir. Günümüz dünyasında yarı iletken üretimi hem ekonomik hem de askeri güç açısından belirleyici bir unsur haline gelmiştir. Bu noktada Tayvan, dünyanın en gelişmiş çip üretim merkezlerinden biri olarak küresel rekabetin merkezinde yer almaktadır.

ABD Tayvan’ın güvenliğini desteklediğini açıkça ifade ederken Çin ise Tayvan’ın kendi toprağı olduğunu savunmaktadır. Bu nedenle Tayvan meselesi yalnızca bölgesel bir anlaşmazlık değil, aynı zamanda 21. yüzyılın teknoloji rekabetinin en kritik başlıklarından biri olarak görülmektedir.

Bütün bu gelişmeler bir araya getirildiğinde dünya siyasetinin giderek daha geniş bir stratejik rekabet ekseninde şekillendiği görülmektedir. Enerji hatları, ticaret yolları, teknoloji üretimi ve askeri dengeler aynı büyük oyunun birbirini tamamlayan parçaları haline gelmiştir.

Sonuç ve Değerlendirme

Bugün dünyanın farklı bölgelerinde yaşanan krizler ilk bakışta birbirinden bağımsız görünebilir. Ancak küresel güç dengeleri açısından değerlendirildiğinde bu gelişmelerin önemli bir bölümü yükselen Çin ile mevcut uluslararası düzen arasındaki rekabet bağlamında anlam kazanmaktadır.

Enerji güvenliği, ticaret koridorları, teknoloji üretimi ve askeri ittifaklar bu rekabetin temel başlıklarını oluşturmaktadır. Küresel siyaset adeta çok cepheli bir satranç oyununa dönüşmüş durumdadır.

Dolayısıyla önümüzdeki yıllarda uluslararası sistemde yaşanacak gelişmeleri anlamak için yalnızca tek tek olaylara değil, bu olayları birbirine bağlayan daha geniş stratejik tabloya bakmak gerekecektir. Çünkü günümüz dünyasında krizler çoğu zaman yerel görünse de etkileri ve sonuçları küreseldir.

Saygılarımla

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Köşe Yazarı
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara – www.gazeteankara.com.tr