İsrail ile Amerika Birleşik Devletleri arasındaki ilişkiyi sağlıklı biçimde analiz edebilmek için onu tek boyutlu bir “bağımlılık” kavramına indirgemek yerine; tarihsel, askerî, ekonomik, teknolojik ve ideolojik boyutlarıyla birlikte ele almak gerekir. Bu çerçevede “güçlü ama mutlak bağımlılık değildir” ifadesi, hem ilişkinin derinliğini hem de tarafların sahip olduğu özerkliği aynı anda yansıtan dengeli bir yaklaşımı ortaya koymaktadır.

İsrail ile ABD arasındaki stratejik ortaklık, modern uluslararası sistemin en dikkat çekici ve süreklilik arz eden ittifak ilişkilerinden biridir. Bu ilişkinin en belirgin boyutu askerî ve güvenlik alanındaki iş birliğidir. ABD’nin uzun yıllardır İsrail’e sağladığı askerî destek, İsrail’in bölgedeki niteliksel askerî üstünlüğünü korumasında önemli bir rol oynamaktadır. Gelişmiş silah sistemleri, hava savunma teknolojileri, istihbarat paylaşımı ve ortak tatbikatlar, bu ilişkinin temel unsurlarını oluşturmaktadır. Özellikle Demir Kubbe gibi savunma sistemleri, ABD desteğiyle daha etkin hâle getirilmiştir. Ancak bu durum, İsrail’in tamamen dışa bağımlı bir güvenlik aktörü olduğu anlamına gelmemektedir. Aksine İsrail, gelişmiş yerli savunma sanayii sayesinde birçok sistemi kendi imkânlarıyla üretebilen, yüksek kapasiteli bir aktör konumundadır.

Ekonomik ve teknolojik boyut da bu ilişkinin önemli bir diğer ayağını oluşturmaktadır. İsrail, “Start-up Nation” olarak anılan, ileri teknoloji üretiminde öncü bir ülkedir. ABD’li şirketler için İsrail, önemli bir Ar-Ge ve inovasyon merkezi konumundadır. Siber güvenlik, yapay zekâ ve biyoteknoloji gibi alanlarda yoğun iş birlikleri söz konusudur. Bu durum, ilişkiyi tek taraflı bir yardım mekanizmasının ötesine taşıyarak karşılıklı fayda üreten bir yapıya dönüştürmektedir. ABD yalnızca destek sağlayan bir aktör değil, aynı zamanda İsrail’den stratejik teknoloji ve bilgi kazanan bir ortaktır.

Diplomatik ve siyasi boyutta ise ABD’nin İsrail’e sağladığı destek hayati öneme sahiptir. Özellikle Birleşmiş Milletler’de ABD’nin veto gücü, İsrail’i uluslararası baskılara karşı koruyan önemli bir araçtır. Bu destek, İsrail’in uluslararası sistemde yalnızlaşmasını büyük ölçüde engellemektedir. Ancak İsrail’in dış politikada tamamen pasif bir aktör olduğu söylenemez. Zaman zaman ABD ile görüş ayrılıkları yaşayabilmesi, bu ilişkinin hiyerarşik bir bağımlılıktan ziyade stratejik uyum temelinde yürüdüğünü göstermektedir.

İdeolojik ve toplumsal boyut da bu ilişkinin sürekliliğini sağlayan önemli unsurlar arasındadır. Demokratik değerler, Batı ittifakı kimliği ve ortak güvenlik algısı, iki ülke arasındaki bağları güçlendirmektedir. Ayrıca ABD iç siyasetinde İsrail’e verilen destek, yalnızca dış politika tercihi değil, aynı zamanda iç politik dinamiklerin de bir yansımasıdır.

Tüm bu güçlü bağlara rağmen, İsrail’in ABD’ye mutlak bağımlı olduğunu söylemek analitik olarak hatalıdır. İsrail’in kendi askerî operasyonlarını bağımsız şekilde planlayabilmesi, gelişmiş savunma sanayii ve bölgesel politikalarda zaman zaman farklı pozisyonlar alabilmesi, bu durumu açıkça ortaya koymaktadır. Dolayısıyla bu ilişkiyi en doğru şekilde tanımlayan kavram “asimetrik karşılıklı bağımlılık”tır. Yani taraflar arasında güç farkı bulunsa da ilişki tek yönlü bir bağımlılık değildir.

Benzer şekilde ABD ile NATO arasındaki ilişki de çoğu zaman yanlış yorumlanmaktadır. ABD, NATO içerisinde açık ara en güçlü ve belirleyici aktördür. NATO operasyonlarında liderlik rolünü üstlenirken, Avrupa müttefiklerinin katkıları daha çok meşruiyet ve lojistik destek açısından önem taşımaktadır. Ancak bu durum, ABD’nin NATO’ya bağımlı olduğu anlamına gelmez. ABD, tarihsel süreçte birçok askerî operasyonunu tek başına veya sınırlı koalisyonlarla gerçekleştirmiştir. Bu da NATO’nun ABD’ye bağımlılığının, ABD’nin NATO’ya bağımlılığından daha güçlü olduğunu göstermektedir.

Bu çerçevede ABD’nin NATO’ya olan ihtiyacı, bir zorunluluktan ziyade stratejik tercih ve güç paylaşımı mantığına dayanmaktadır. NATO, ABD için küresel liderliğini pekiştiren, meşruiyet sağlayan ve mali yükü paylaşmasına imkân tanıyan bir araç niteliğindedir.

Bu tartışmaları günümüzde yeniden gündeme getiren önemli başlıklardan biri de Donald Trump’ın NATO’ya yönelik söylemleridir. Trump’ın NATO’dan çıkma yönündeki ifadeleri, ilk bakışta radikal bir politika önerisi gibi görünse de hukuki, siyasi ve stratejik açıdan değerlendirildiğinde bu tür bir adımın hayata geçirilmesi oldukça zordur. ABD Başkanı’nın tek başına NATO’dan çıkma yetkisi bulunmamakta, bu tür kararlar için Kongre onayı gerekmektedir. Ayrıca NATO, ABD’nin Avrupa’daki askerî varlığının temel dayanağıdır ve bu yapıdan çekilmek, ABD’nin küresel güç projeksiyonunu zayıflatabilecek sonuçlar doğurabilir.

Trump’ın bu söylemlerini anlamak için onun “America First” yaklaşımını dikkate almak gerekir. Bu çerçevede Trump’ın temel hedeflerinden biri, NATO içerisinde yük paylaşımını yeniden dengelemektir. Avrupa ülkelerinin savunma harcamalarını artırmalarını talep etmesi, NATO’dan çıkma arzusundan ziyade ittifakı yeniden şekillendirme çabası olarak değerlendirilmelidir. Aynı zamanda bu söylemler, sert bir müzakere taktiği olarak da okunabilir. Trump, pazarlık gücünü artırmak amacıyla radikal söylemleri stratejik bir baskı aracı olarak kullanmaktadır.

Bunun yanı sıra Trump’ın yaklaşımı, ABD’nin küresel rolünü yeniden tanımlama arzusunu da yansıtmaktadır. Daha az dış müdahale, daha sınırlı ittifak yükü ve daha fazla iç ekonomik odaklanma hedefi, bu yaklaşımın temel unsurlarını oluşturmaktadır. Aynı zamanda bu söylemlerin güçlü bir iç politika boyutu da bulunmaktadır. Amerikan kamuoyuna yönelik olarak “ABD’nin çıkarları önceliklidir” mesajı verilmekte ve bu söylem belirli bir seçmen tabanında karşılık bulmaktadır.

Tüm bu değerlendirmeler ışığında şu tespiti yapmak mümkündür: İsrail-ABD ilişkisi yüksek düzeyde karşılıklı bağımlılık içeren ancak tek taraflı olmayan bir ortaklıktır. ABD-NATO ilişkisi ise liderlik temelli bir yapı olup bağımlılıktan ziyade stratejik iş birliği niteliği taşımaktadır. Dolayısıyla daha doğru bir ifade ile İsrail’in ABD desteği olmadan hareket kabiliyeti azalır; ABD ise NATO ile hareket ettiğinde daha güçlü ve daha meşru bir konum elde eder. Ancak hiçbir aktör tamamen diğerine bağımlı değildir.

Sonuç ve Değerlendirme

Uluslararası ilişkilerde mutlak bağımlılık söylemleri, çoğu zaman analitik derinlikten yoksun ve yüzeysel değerlendirmelerin bir ürünüdür. Oysa modern dünya düzeni; karşılıklı çıkarların, güç dengelerinin ve stratejik esnekliğin belirleyici olduğu çok katmanlı bir yapı arz etmektedir.

İsrail ile ABD arasındaki ilişki, güçlü bir stratejik ortaklık olmakla birlikte tek taraflı bir bağımlılık ilişkisi değildir. Aynı şekilde ABD ile NATO arasındaki ilişki de bir zorunluluktan ziyade liderlik, çıkar ve stratejik tercih temelinde şekillenen bir iş birliğidir.

Donald Trump’ın NATO’ya yönelik söylemleri ise sistemden radikal bir kopuş arayışından çok, sert müzakere stratejisi ve ittifak ilişkilerini yeniden tanımlama çabası olarak okunmalıdır.

Son tahlilde, küresel sistemde hiçbir aktör tamamen bağımsız olmadığı gibi, hiçbir aktör de mutlak anlamda başka bir güce mahkûm değildir. Uluslararası ilişkilerin gerçekliği, bu iki uç arasında; dinamik, değişken ve çoğu zaman pragmatik dengeler üzerinde şekillenmektedir.

Saygılarımla,
Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Köşe Yazarı
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara DHP – www.gazeteankara.com.tr