Sevgili okurlarım, bir önceki yazımda da dikkat çektiğim üzere, önümüzdeki birkaç yazıda kapsamlı ve derinlikli biçimde ele almayı planladığım konu Türkiye’nin orta gelir tuzağı riskidir. Bu mesele artık yalnızca akademik çevrelerin tartıştığı bir kavram olmaktan çıkmış; ülkemizin refahını, üretim gücünü ve dünyadaki konumunu belirleyecek stratejik bir eşik haline gelmiştir.

Türkiye uzun yıllardır büyüyor, üretiyor ve ihracat yapıyor. Ancak temel bir soruyla karşı karşıyayız: Neden gelişmiş ülkeler ligine kalıcı biçimde yükselemiyoruz? Kişi başı gelir artıyor, fakat neden bu artış sürdürülebilir bir sıçramaya dönüşemiyor? Sorunun özü tam da burada yatıyor.

Orta Gelir Tuzağı Nedir?

En yalın ifadeyle orta gelir tuzağı, bir ülkenin düşük gelir seviyesinden çıkıp belirli bir refah düzeyine ulaşmasına rağmen, yüksek gelirli ülkeler sınıfına geçememesi durumudur. Yani ülke artık yoksul değildir; fakat zengin de olamamaktadır.

Pratik bir ölçüt olarak, kişi başı gelirin uzun yıllar boyunca ABD’nin kişi başı GSYH’sinin yaklaşık beşte birinin sıkışıp kalması bu tuzağın güçlü bir göstergesi kabul edilir. Burada mesele yalnızca rakamsal fark değildir. Asıl fark; verimlilikte, teknolojide, marka gücünde, kurumsal kalitede ve üretim yapısındaki dönüşümdedir.

Tho Modeli Bize Ne Söylüyor?

Tho Modeli ekonomik gelişmeyi üç aşamada açıklar. A-B arası yoksulluk tuzağındaki ülkeleri, B-C arası tarımdan sanayiye geçerek kalkınmanın ilk aşamasını tamamlayan orta gelirli ülkeleri, C-D arası ise sürdürülebilir büyüme performansına ulaşmış gelişmiş ekonomileri temsil eder.

Bu modelde kritik eşik C noktasıdır. Bu aşamaya gelen ülkelerde ucuz işgücüne dayalı büyüme etkisini kaybetmeye başlar, düşük teknolojili üretim sınırlarına dayanılır ve büyüme temposu yavaşlar. Eğer ülke yüksek katma değerli üretime, ileri teknolojiye ve güçlü kurumsal yapıya geçemezse, C ile E arasında sıkışır ve orta gelir tuzağına yakalanır.

Türkiye Neden Bu Eşikte Zorlanıyor?

Türkiye, tarım ağırlıklı yapıdan sanayi toplumuna geçişte önemli başarılar elde etti. Özellikle 1980 sonrası dışa açılma ve 2000’li yıllarda üretim ile ihracattaki artış ciddi bir ivme sağladı. Ancak bugün karşı karşıya olduğumuz sorun, büyümenin miktarından çok niteliğidir.

Türkiye üretmiştir; fakat her zaman yüksek teknoloji üretmemiştir. Sanayi kurmuştur; ancak pek çok alanda tasarım, kritik bileşen, marka ve fikrî mülkiyet süreçlerini tam anlamıyla yönetememiştir.

Bu nedenle Türkiye’nin gelişme eğrisi, Tho Modeli’nde C noktasına yaklaşmış ancak D seviyesine kalıcı sıçrama gerçekleştirememiş ülkelerle benzerlik göstermektedir. İnşaat, iç tüketim ve orta-düşük teknolojiye dayalı büyüme belirli bir noktaya kadar sonuç üretir; ancak tek başına yüksek gelirli ülke olmanın kapısını açmaz.

Çıkış Yolu: Nitelikli Kalkınma

Türkiye’nin orta gelir tuzağını aşabilmesi için üretim yapısını dönüştürmesi şarttır. Sanayide yüksek teknoloji payının artırılması, araştırma-geliştirme kapasitesinin sonuç odaklı hale getirilmesi, üniversite-sanayi iş birliğinin gerçek anlamda üretim ve ticarileşmeye yönelmesi kritik önemdedir.

Bununla birlikte mesleki ve teknik eğitimin yeniden yapılandırılması gerekmektedir. Tüm bu adımların; hukuk güvenliği, kurumsal öngörülebilirlik ve liyakat temelli yönetim anlayışıyla desteklenmesi zorunludur.

Savunma sanayii, nükleer enerji teknolojileri, yapay zekâ, yarı iletkenler, ileri malzemeler, enerji depolama sistemleri, elektrikli araç teknolojileri ve dijital üretim altyapıları Türkiye’nin yeni kalkınma hamlesinin temelini oluşturabilir. Çünkü artık mesele daha fazla üretmek değil, daha yüksek değer üretmektir.

Son Söz

Orta gelir tuzağı bir kader değildir. Ancak kendiliğinden aşılacak bir eşik de değildir. Türkiye’nin önündeki temel mesele sadece büyümek değil, nasıl sıçrayacağını belirlemektir.

Gerçek kalkınma; kişi başı gelirin artması kadar, o gelirin hangi bilgiyle, hangi teknolojiyle ve hangi kurumsal altyapıyla üretildiğinde gizlidir. Türkiye doğru strateji, güçlü kurumlar ve kararlı teknoloji hamlesiyle bu eşiği aşabilecek potansiyele sahiptir.

Prof. Dr. Hacı Mehmet Şahin
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı | Köşe Yazarı
hmsahin@gazeteankara.com.tr