Doçentlik başvuru koşulları genel hatlarıyla Sosyal ve Beşerî Bilimler, Fen ve Mühendislik Bilimleri, Sağlık Bilimleri, Ziraat ve Orman Bilimleri ile Güzel Sanatlar gibi farklı temel alanlara ayrılmıştır. Ancak, fen bilimleri, sağlık bilimleri veya mühendislik gibi nicel ölçümlerin, atıf sayılarının, h-indekslerinin ve etki faktörlerinin (impact factor) kesin belirleyici olduğu alanların aksine, Güzel Sanatlar Temel Alanı, doğası gereği nitel, yorumsamacı, estetik ve oldukça sübjektif değerlendirmelere açık bir yapı arz etmektedir. Bilhassa müzik icracılığı, koro/orkestra şefliği, müzik bilimleri ve müzik teorileri/müzikolojisi gibi alt alanlarda, ÜAK tarafından yayımlanan güncel başvuru kılavuzlarındaki bazı metinsel ifadelerin muğlaklığı, jüri üyelerinin inisiyatif alanını orantısız biçimde genişletmekte, normatif öngörülebilirliği zedelemekte ve hukuki belirlilik ilkesini derinden sarsmaktadır. Adayların başvuru dönemleri olan Mart ve Ekim aylarında sisteme yükledikleri dosyalar, bu belirsizlikler yüzünden standart bir değerlendirmeden ziyade, dosyayı inceleyen jürinin şahsi akademik paradigmasına veya müzikolojik meşrebine göre farklı akıbetlere uğrayabilmektedir.

Bu son derece kapsamlı araştırma raporu, "Güzel Sanatlar Temel Alanı" altında yer alan "Türk Sanat Müziği / Türk Halk Müziği Yorumculuk", "Orkestra Şefliği" ve "Müzik Teorileri/Müzikoloji" alt alanlarındaki doçentlik başvuru kriterlerinin yapısal, epistemolojik ve idari boyutlarını derinlemesine analiz etmeyi amaçlamaktadır. Raporda, başvuru şartlarında yer alan ifadelerin müzikolojik ve semantik çözümlemesi yapılmakta, adayların ve jüri üyelerinin bu ifadeleri evrensel akademik standartlara ve yerel müzik pratiklerine uygun olarak nasıl yorumlaması gerektiğine dair doktriner bir perspektif sunulmakta ve asgari şart ihlali ile etik ihlal iddialarının süreç üzerindeki patolojik etkileri idari hukuk normları, Danıştay içtihatları ve güncel mevzuat çerçevesinde incelenmektedir.

2. Türk Müziği Yorumculuk Alanında Konser ve İcra Kriterlerinin Müzikolojik Çözümlemesi

2.1. "Farklı Dönemlere Ait Farklı Tür/Formda Seçkin Solo Eserler" İfadesinin Ontolojik Sorunsalı

Türk Sanat Müziği (TSM) Tasavvuf Müziği ve özellikle Türk Halk Müziği (THM) yorumculuğu alanından başvuran adaylar için ÜAK doçentlik kriterlerinde yer alan "a) Konser" maddesi, adayın değerlendirmeye sunacağı canlı solo konserin "Türk müziğinin farklı dönemlerine ait farklı tür/formda seçkin solo eserlerinden" oluşmasını şart koşmaktadır. Bu cümlenin lafzı incelendiğinde, ifadenin Batı Klasik Müziği tarihsel ontolojisinden ve terminolojisinden ödünç alınarak Türk müziği alanına kopyalandığı açıkça görülmektedir. Bu kopyalama, Türk Halk Müziğinin sosyolojik, tarihsel, aktarımsal ve müzikolojik gerçeklikleriyle tam olarak örtüşmeyen yapısal bir gerilime neden olmaktadır.

Batı sanat müziğinde "dönem" kavramı; Ortaçağ, Rönesans, Barok, Klasik, Romantik ve 20. Yüzyıl (Modern/Çağdaş) gibi besteleme tekniklerinin, armonik yapıların, enstrümantasyonun ve estetik felsefenin radikal biçimde değiştiği kesin tarihsel ve stilistik sınırlarla ayrılmıştır. Oysa Türk Halk Müziği, Türk Sanat Müziği ve Tasavvuf Müziği temelde sözlü geleneğe ve anonim kültüre dayanan, kuşaktan kuşağa meşk yoluyla, usta-çırak ilişkisiyle veya toplumsal ritüeller aracılığıyla aktarılan, göreceli olarak zamansız (timeless) bir yapıya sahiptir. THM'de bir eserin "dönemi", Batılı anlamda bir kompozisyon ekolünü değil, genellikle eserin derlendiği tarihi, repertuvara girdiği dönemi veya şayet biliniyorsa eser sözlerinin (şiirinin) ait olduğu aşığın/ozanın yaşadığı yüzyılı ifade etmektedir.

Bu bağlamda, THM alanından başvuran bir adayın bu maddeyi yorumlarken izlemesi gereken akademik ve sanatsal strateji şu şekilde olmalıdır: Aday, "dönem" kavramını tarihsel katmanlar ve derleme kuşakları olarak ele almalıdır. Örneğin, konserde 16. yüzyıl Pir Sultan Abdal veya 17. yüzyıl Karacaoğlan deyişlerinden örnekler sunabileceği gibi, Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki Darülelhan veya Muzaffer Sarısözen derlemelerinden klasikleşmiş yapıtları ve daha yakın döneme ait Neşet Ertaş, Muharrem Ertaş gibi ustaların (mahalli sanatçıların) bestekâr/kaynak kişi vasfıyla ürettiği modern dönem THM eserlerini harmanlamalıdır.

Diğer taraftan, "farklı tür/formda" ifadesinin yorumlanması, jüriler ve adaylar arasında en çok ihtilaf yaratabilecek noktadır. Bir adayın yalnızca farklı coğrafi yörelerden (örneğin bir Ege zeybeği, bir Orta Anadolu bozlağı, bir Doğu Anadolu bar havası, bir Karadeniz horonu) eserler seçmesi, bu kriteri tam anlamıyla karşılamaz. Çünkü yöre farklılığı, form farklılığı anlamına gelmemektedir. Aday, müzikal form (yapı) açısından da çeşitlilik sunmakla mükelleftir. Konser repertuvarı, mutlaka ritmik olarak serbest ve ölçüsüz yapıdaki "Uzun Havalar" (bozlak, hoyrat, gurbet havası, divan, maya vb.) ile ritmik olarak ölçülü yapıdaki "Kırık Havalar"ı içermelidir. Ayrıca edebi tür açısından (ağıt, güzelleme, koçaklama, taşlama, nefes, semah) da bir zenginlik gözetilmelidir. "Seçkin" kelimesi ise, popüler kültürün tüketim metası haline gelmiş, teknik zorluğu olmayan basit türkülerden ziyade, icrası üst düzey nefes kontrolü, geniş ses aralığı (ambitüs), derin yöresel tavır ve makamsal/ritmik karmaşıklık gerektiren eserlerin seçilmesi gerektiğine işaret etmektedir.

2.2. Aday İcralarının Jüri Tarafından Değerlendirilmesinde Objektif Kriter Arayışı

Adayın Türk halk müziği konserinde seslendirdiği eserleri jüri üyelerinin hangi somut ve ölçülebilir kriterlere göre değerlendireceği hususu, mevzuatta ve kılavuzlarda açıkça belirtilmediği için büyük bir keyfiyete zemin hazırlamaktadır. Hukuki güvenilirlik, objektiflik ve idari eşitlik ilkeleri gereği, bir müzik icrasının "doçentlik" seviyesinde kabul edilebilmesi için ÜAK tarafından belirlenmiş standart analitik rubriklerin (dereceli puanlama anahtarlarının) var olması ve jürilerin değerlendirme raporlarını bu rubriklere dayandırması gerekmektedir. Değerlendirme, salt jürinin sübjektif müzikal zevkine değil, aşağıdaki temel akademik ve performatif sütunlara dayanmalıdır:

·         Teknik Yetkinlik, Entonasyon ve Müzikalite: Adayın ses icrasında (veya çalgı icrasında) gösterdiği entonasyon (seslerin frekansına tam ve doğru basma) kusursuzluğu, ritmik stabilitesi, ses rengi (tını) hakimiyeti, nefes kullanımı, diksiyonu ve artikülasyon netliği.

·         Yöresel Tavır (Üslup) Hakimiyeti ve Otantisite: Türk Halk Müziğinde eserlerin notasyonu sadece basit bir müzikal iskeleti ifade eder. Asıl sanatsal ve akademik değer, eserin ait olduğu yörenin spesifik icra özelliklerini (süslemeler, çarpmalar, glissandolar, vibratolar, yöresel gırtlak trilleri veya spesifik mızrap teknikleri) ne kadar aslına sadık ve yetkin bir biçimde yansıtabildiğidir. Doçent adayı, bir eseri sıradan bir koro solisti gibi düz bir biçimde değil, o yörenin genetik müzik kodlarına vakıf bir usta edasıyla icra etmelidir.

·         Repertuvarın Pedagojik, Akademik ve Teknik Ağırlığı: Seçilen eserlerin, başvuru şartındaki "seçkin" ifadesini karşılayacak düzeyde olması. Karmaşık usullere sahip (örneğin 9/8, 11/8, 16/8 gibi aksak ritimler), geçkiler (modülasyonlar) içeren, teknik ustalık gerektiren eserlerin ağırlıkta olması.

·         Sahne Duruşu, İletişim ve Bütünlük: Bir akademisyen-sanatçı adayının sahnedeki profesyonel duruşu, eşlik sazlarıyla olan müzikal diyaloğunu yönetebilme becerisi, konserin genel akışını ve dinamiklerini (gerilim ve çözülme noktalarını) ayarlayabilmesi.

Mevcut süreçte, bu belirgin kriterlerin standart bir değerlendirme matrisi olarak ÜAK tarafından jürilere sunulmaması, raporların standardizasyonunu yok etmektedir. Bir jüri üyesinin adayı "yöresel tavrı eksik" bularak başarısız sayarken, bir diğer jüri üyesinin aynı icrayı "teknik olarak kusursuz ve entonasyonu mükemmel" bularak başarılı sayması gibi birbiriyle çelişen raporların ortaya çıkması, adayın kaderinin tamamen jüri atama algoritmasının tesadüflerine kalmasına neden olmaktadır.

3. "Kişisel Sunuş Raporu" Muamması: Sınırlar, Beklentiler ve Epistemolojik Çatışma

3.1. Raporun İçeriği: İcracı ile Müzikolog Arasındaki Sınırın Çizilmesi

Başvuru şartlarında hem konser (a bendi) hem de albüm (b bendi) içerikleri için zorunlu tutulan "(...) eserin içerik, teknik, tarihsel, estetik, düşünsel (felsefi) bilgilerini içeren kişisel sunuş raporu" ifadesi, Güzel Sanatlar Temel Alanındaki en tartışmalı ve adayları en çok asgari şart/etik ihlal kıskacında bırakan normlardan biridir. Adaylardan, icra ettikleri her bir eserin tarihsel, teknik ve felsefi kökenlerine dair bir metin kaleme almaları beklenmektedir. Ancak bir icracıdan (yorumcudan), seslendirdiği örneğin 15 eserlik bir repertuvarın her bir türküsü için derinlemesine felsefi analizler içeren müzikolojik bir tez ortaya koymasının beklenmesi, "icracılık/yorumculuk" disiplini ile "müzikoloji/müzik teorisi" disiplinlerinin birbirine karıştırılmasından kaynaklanan ciddi bir kavramsal hatadır.

Bir Türk Halk Müziği yorumcusundan beklenen asli yetkinlik, teorik ve felsefi metin inşası değil; sesin, çalgının ve müzikal mirasın pratik, estetik dışavurumudur. Dolayısıyla bu ifadenin makul, adil ve uygulanabilir akademik yorumu şu şekilde çerçevelenmelidir: Adayın hazırlayacağı sunuş raporu, her bir eser için uzun akademik makaleler dizisi olmak zorunda değildir. Bu rapor, konserin veya albümün genel sanatsal konseptini, repertuvar seçimindeki pedagojik amacı açıklayan ve her eserin künyesini analitik bir dille sunan "genişletilmiş akademik konser program notu" (extended program notes) niteliğinde olmalıdır.

Her eser için jüriye sunulması beklenen asgari, ancak yeterli bilgiler şunları içermelidir:

●     İçerik ve Tarihsel Bilgi: Türkünün/eserin ait olduğu coğrafi yöre, kaynak kişisi, derleyeni, notaya alanı, TRT repertuvar numarası (eğer repertuvarda mevcutsa), derlendiği tarih ve eserin ait olduğu sosyo-kültürel bağlam (eser bir düğün ritüeline mi, bir cenaze ağıdına mı, yoksa bir tasavvufi ayine mi aittir?).

●     Teknik Bilgi: Eserin ses genişliği (ambitüs), müzikal form yapısı (AABA gibi şekil bilgisi), makamsal altyapısı (kullanılan halk müziği ayağı; örneğin Kerem ayağı, Bozlak ayağı, Garip ayağı vb.), usulü (ritmik deseni ve metronomu) ve varsa icra sırasındaki spesifik teknik zorluklar.

●     Estetik ve Düşünsel (Felsefi) Bilgi: Raporun jüriler tarafından en çok eleştirilen ve adayların reddedilmesine yol açan kısmı burasıdır. Bir icracının bir halk müziği eseri için sunacağı "felsefi" bilgi, Kant veya Hegel felsefesi gibi soyut bir düşünce sistemi değildir. Bu kısım, eserin sözlerinde (güftesinde) yatan edebi metaforların, eserin türünün (güzelleme, koçaklama, nefes, methiye) toplumsal veya bireysel varoluşsal anlamlarının kısa, öz ve analitik bir izahı olmalıdır. Örneğin; bir Alevi-Bektaşi semahının veya deyişinin icrasında, eserdeki "Vahdet-i Vücud" (varlığın birliği) felsefesinin veya "İnsan-ı Kâmil" (olgun insan) düşüncesinin müziğin estetiğine, ritmik hızlanmasına (pervane bölümü) nasıl yansıdığını ve adayın icra sırasında bu tasavvufi derinliği dinleyiciye hissettirmek için ses renginde hangi estetik tercihleri (tavırları) kullandığını açıklaması, doçentlik seviyesinde bir felsefi/estetik analiz için fazlasıyla yeterlidir.

Tablo 1: Doçentlik değerlendirme süreçlerinde İcracı (Yorumcu) ile Müzikolog arasındaki analiz ve raporlama beklentilerinin karşılaştırması.

Bu net ayrımın mevzuatta şablonlaştırılmaması, bazı katı jüri üyelerinin icracı adayların sunuş raporlarını "Müzikoloji standartlarında felsefi ve tarihsel analiz yapılmamıştır, bilimsel derinlikten yoksundur" gibi gerekçelerle yetersiz bularak adayı asgari şartlardan elemesine veya dosyayı etik kurula sevk etmesine yol açmaktadır. İdarenin (ÜAK) bu beklentiyi standardize edecek örnek bir "Kişisel Sunuş Raporu Formu" hazırlaması elzemdir.

4. Eşlik Sazı Kısıtlaması, İspat Yükümlülüğü ve İdari Belirsizlikler

Doçentlik başvuru kriterlerinde, ses icracıları (vokal yorumculuğu) alanından başvuran adayların değerlendirmeye alınacak üç konserinin en az ikisinde "sadece bir eşlik sazı kullanması" ve ayrıca "öğrencilerle yapılan icraların doçentlik başvurusunda kullanılamayacağı" hükümleri yer almaktadır. Bu kısıtlayıcı hükmün arkasında yatan temel pedagojik ve sanatsal amaç şudur: Adayın, kalabalık bir orkestranın gürültülü ve zengin akustik perdesinin arkasına saklanmadan, tüm çıplaklığıyla, detone/sürsaj risklerini barındıran salt kendi müzikal yetkinliğini, tek bir sazın minimalist eşliğinde ortaya koymasını sağlamak. Ayrıca, akademisyen adayının ast-üst ilişkisini kullanarak kendi öğrencilerini (lisans veya lisansüstü) ücretsiz birer konser elemanı gibi kullanıp akademik hiyerarşiyi istismar etmesinin önüne geçmek.

Ancak hukuki ve mantıksal olarak doğru görünen bu kural, pratikte çok ciddi idari ve ispat zorluklarına yol açmaktadır. Ses icrası esnasında adaya eşlik eden o tek saz sanatçısının (örneğin bağlama, ud, gitar veya piyano icracısının) öğrenci mi, bağımsız profesyonel bir müzisyen mi, yoksa bir başka öğretim elemanı mı olduğu, jüri tarafından sadece sisteme yüklenen video kaydına veya YouTube linkine bakılarak teyit edilemez. Bu temel belirsizliği gidermek adına, başvuru kılavuzunda veya ÜAK Doçentlik Bilgi Sistemi (DBS) altyapısında adaya yönelik spesifik bir "Eşlikçi Statü Kanıt Belgesi" yükleme alanı veya formatı tanımlanmamıştır.

Adayların, aşırı şüpheci veya dosyayı reddetmek için bahane arayan jüri yorumlarına kurban gitmemek adına kendi hukuki zırhlarını inşa etmeleri gerekmektedir. Eşlik eden kişinin öğrenci olmadığını ve profesyonel/akademik statüsünü kanıtlamak amacıyla adayın doçentlik dosyasına (Kişisel Sunuş Raporunun ekleri kısmına veya destekleyici belgeler menüsüne) şu tür somut evrakları eklemesi elzemdir:

1.    Kurum Kimlik ve Görev Belgesi: Eğer eşlikçi müzisyen, başka bir üniversitede öğretim elemanı, devlet korosunda, Kültür Bakanlığı topluluklarında veya senfoni orkestrasında kadrolu bir sanatçı ise, bu resmi kurumdan alınmış imzalı görev belgesinin (veya E-Devlet üzerinden alınmış barkodlu hizmet dökümünün) dosyaya konulması.

2.    Sözleşme veya Meslek Birliği Kaydı: Eğer eşlikçi, serbest çalışan bağımsız profesyonel bir müzisyen ise, söz konusu konser için yapılmış kaşeli/imzalı ticari sözleşme kopyası, kişinin profesyonel müzisyen olduğuna dair SGK kaydı, MESAM, MSG, MÜYOBİR gibi meslek birliklerine veya müzisyenler sendikasına üyelik belgesi.

3.    Islak İmzalı Beyanname: Eğer yukarıdaki belgelerin temininde zorluk yaşanıyorsa, asgari önlem olarak, eşlik eden sanatçının konser tarihinde adayın öğrencisi (lisans veya lisansüstü) olmadığına ve profesyonel statüsüne dair kendi el yazısıyla ve ıslak imzasıyla hazırladığı resmi bir beyan dilekçesi dosyaya mutlaka eklenmelidir.

Yukarıda açıkça belirtilmeyen detaylar ve belirsizlikler, jüri üyelerinin dosyada sunulan kayıtları maalesef zaman zaman istedikleri gibi olumsuz yorumlamasına, "Eşlikçinin öğrenci olup olmadığı dosyadan anlaşılamamıştır, bu sebeple konser kriteri geçersizdir" diyerek adayın bütün emeğini bir çırpıda çöpe atmasına zemin hazırlamaktadır. İdare, mevzuattaki bu gri alanı acilen yayımlayacağı ek bir genelgeyle veya DBS arayüzünde zorunlu bir "Eşlikçi Beyan Formu" sekmesi açarak gidermelidir.

Dr. Murat Karabulut – Köşe Yazarı
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı
E-posta: mkarabulut@gazeteankara.com.tr
www.gazeteankara.com.tr
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”