Sosyokültürel Arka Plan ve İfade Biçimleri, Bozlak: Konar-Göçerlerin Doğaya ve Düzene Haykırışı

Bozlak kelimesi, etimolojik olarak Türkistan'dan günümüze taşınan "bozulamak" (erkek devenin dişi deveye duyduğu hasretle ya da acıyla feryat etmesi, böğürmesi) kökünden türemiştir. Sosyo-Kültürel olarak Bozlak; Toroslar, Çukurova ve Orta Anadolu (Kırşehir, Kırıkkale, Keskin, Yozgat) hatlarında yaylak-kışlak hayatı yaşayan Avşar ve Türkmen oymaklarının yaşam mücadelesini yansıtır.

İsyan ve Başkaldırı: Özellikle 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun konar-göçer aşiretleri zorunlu iskana tabi tutması, bozlakların felsefi zeminini hazırlamıştır. Dadaloğlu'nun "Ferman devletin, dağlar bizimdir" dizelerinde hayat bulan başkaldırı, bozlağın ritmik olmayan asi ruhunda yankılanır.

İcra Çevresi: Bozlak, göçerlik kültürünün yanı sıra bu kültürü kuşaktan kuşağa aktaran ve usta-çırak ilişkisiyle profesyonelleştiren Abdal müzisyen toplulukları (Muharrem Ertaş, Neşet Ertaş, Hacı Taşan) tarafından yaşatılmıştır.

Hoyrat: Sarp Coğrafyanın ve Kent Meclislerinin Vakur Sesi

Hoyrat (veya Kerkük ağzıyla Koryat), etimolojik olarak hoyratça bağırmak, mertlik, kabadayılık ve yiğitlik anlamlarını taşır. Coğrafi olarak Elâzığ (Harput), Şanlıurfa, Diyarbakır ve Irak Türklerinin yaşadığı Kerkük bölgelerinde yoğunlaşmıştır.

 Sarp Coğrafya ve Eko-Akustik: Harput ve Kerkük coğrafyasının dağlık, kayalık yapısı hoyratın tınısını doğrudan etkilemiştir. Sanat tarihçisi İshak Sunguroğlu'na göre, dağdan dağa sesini duyurmak isteyen insanın vadilerde yankılanan sesi, hoyratın tiz karakterini doğurmuştur.

  Cinaslı Mâni Yapısı ve Kent Kültürü: Bozlağın aksine hoyrat, çok katı bir edebi disipline sahiptir. Hoyratın güftesi mutlaka cinaslı mâni formunda olmalıdır. İlk mısrası genellikle eksik heceli (kesik) olan bu maniler, dinleyicide entelektüel bir şifre çözme heyecanı uyandırır. Ayrıca Urfa'daki "Sıra Geceleri" ve Harput'taki "Kürsübaşı" gibi yarı-klasik kent meclislerinde, makam terbiyesinden geçmiş hanendeler tarafından icra edilir.

Ses Teknikleri ve Batı Şan Karakteristikleri Karşılaştırması

Hem Bozlak hem de Hoyrat, insan sesinin fizyolojik sınırlarını zorlayan, yüksek düzeyde şan tekniği ve nefes kontrolü gerektiren türlerdir. Ancak icra tavırları, tınısal hedefleri ve ses kayıtları açısından belirgin farklar gösterirler.

Bozlak İcra Teknikleri

Bozlak icrasında en önemli unsur "nida" (feryat/haykırış) ile giriş yapılmasıdır.

 Tiz Giriş Karakteri: Bozlaklar genellikle dizinin 8. (tiz durak), 11. veya 12. derecelerinden (tiz bölgelerden) doğrudan ve çok güçlü bir atakla başlar. İcracı, göğüs sesinin tüm hacmini kullanarak sesi adeta doğaya salar.

 Gırtlak Nağmeleri: Muharrem Ertaş ekolünde görülen en bariz özellik, uzun seslerde gırtlağın hızlı bir şekilde aşağı-yukarı hareket ettirilmesiyle elde edilen mikroskobik frekans dalgalanmalarıdır (vibratodan daha geniş, trilden daha kontrollü süslemeler).

 Mızrap ve Ses Uyumu: Saz icrasıyla ses icrası arasında organik bir bağ vardır. Bağlamadaki sert pençe vuruşları (Abdal tavrı), şancının sesindeki sert ve yırtıcı tınıyı destekler.

Hoyrat İcra Teknikleri

Hoyrat, adeta bir "ses atletizmi" alanıdır. Şanlıurfa ve Kerkük hoyratçılarından (örneğin Mehmet Özbek, Kazancı Bedih) şu teknikler ön plana çıkar:

 Aşamalı Ses Yükseltimi: Geniş hoyratlarda halk ezgi gruplarını baştan sona doğru şu terimlerle isimlendirir: Kalkma, aşma, çıkma, yıkma (yatırma) ve bağlama. Şancı, sesini adım adım yukarılara taşır ve en üst perdede (meyan) adeta sınırları zorlar.

 Kesik Yapı: Hoyratın edebi yapısındaki "kesik mâni" özelliği müzikal icraya da yansır. Ses, kelimenin ortasında veya nefes geçişlerinde ani bir dinamik kesintiye uğrar. Bu durum dramatik etkiyi (çaresizlik, keskin acı) maksimuma çıkarır.

 Meyan Sözcükleri: Ezgisel geçişleri ve boşlukları doldurmak üzere güfte aralarına eklenen "ey", "aman", "oğul", "yârim" gibi katma sözler, şancının diyafram desteğini tazelediği ve bir sonraki tiz atağa hazırlandığı köprülerdir.

Teorik ve Makamsal (Ayak) Analiz, Bozlakta Makam (Ayak) Yapısı

Müzikolog Muzaffer Sarısözen ve sonraki araştırmacılar bozlakların dizi yapısını çoğunlukla *Kürdi Makam (Ayak?) dizisiyle ilişkilendirmiştir. Ancak detaylı incelemelerde tek bir dizinin yetersiz kaldığı görülür:

 Türkmen Avşar Bozlakları: Türk Sanat Müziği'ndeki Kürdi makamı ile benzeşse de icrada inici karakter hakimdir ve sıkça asma karar perdeleri kullanılır.

Türkmen Bozlakları: Seyre 8. ve 11. dereceler arasından başlar. Karar perdesine gidilirken 4. derece (re) üzerinde geçici bir Hicaz dörtlüsü kurulur ve yedensiz kürdi kararla (La- Dügâh perdesinde) nihayete erer. Bu durum bozlağa o karakteristik, hüzünlü ama dikbaşlı tınıyı kazandırır.

Hoyratta Ayak Yapısı

Hoyratlar, Güneydoğu Anadolu'nun makamsal zenginliğini doğrudan barındırır.

   Sık Kullanılan Ayaklar: Başta Beşiri, Elezber, Bayati, Hüseyni ve Hicaz ayakları olmak üzere geniş bir yelpazeye sahiptir.

Elezber Hoyratı Örneği: TRT repertuvarında 375 numara ile kayıtlı olan Elâzığ yöresine ait "El Ezber" hoyratı, serbest ritimli yapısına rağmen içsel bir ritmik organizasyona sahiptir. Özellikle inici-çıkıcı karakterli melodik seyri, icracının tiz perdelerde yoğunlaşan uzun ses uzatmalarıyla birleşerek esere adeta ritmik bir illüzyon kazandırır.

Yorum: Sosyokültürel olarak Bozlak, uçsuz bucaksız bozkırların, yaylak-kışlak yollarının ve düzene karşı duran konar-göçer insanın özgürlük haykırışıdır. Buna bağlı olarak ses tekniği daha geniş nefesli, inici ve doğaldır. Hoyrat ise sarp kayalıkların yankısını alan, cinaslı manilerin entelektüel disipliniyle yoğrulan ve kent meclislerinin estetik süzgecinden geçen keskin bir feryattır. Bu doğrultuda şan tekniği daha tiz odaklı, kesintili ve yapılandırılmıştır. Her iki tür de Anadolu'nun sözlü tarihini ve kolektif belleğini koruyan en önemli kültürel miras alanları olarak müzikoloji tarihindeki yerini korumaktadır.

Kaynakça

Akbıyık, A., & Kürkçüoğlu, S. (1991). Şanlıurfa hoyrat ve manileri. ŞURHOY Yayınları.

Karakaya, O. (2002). Türk halk müziğinde bozlak kavramı üzerine bir araştırma [Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi].

Özbek, M. (1981). Folklor ve türkülerimiz. Ötüken Neşriyat.

Sarısözen, M. (1962). Türk halk musikisi usulleri. Resimli Posta Matbaası.

Sunguroğlu, İ. (1959). Harput yollarında (Cilt 2). İlk Baskı Elazığ Kültür ve Tanıtma Vakfı.

Terzibaşı, A. (1975). Kerkük hoyratları ve manileri. Ötüken Yayınevi.

NOT: Ayak halk terminolojisinde kullanılan bir kavramı olup, müzik eğitim sisteminde makam kavramının kullanılması tercih edilmektedir.

Dr. Murat Karabulut – Köşe Yazarı
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı
E-posta: mkarabulut@gazeteankara.com.tr
www.gazeteankara.com.tr