"Ses" Öyküsündeki Sembolik Çatışma: Sivaslı Ali vs. Ankara Akademisi

Sabahattin Ali’nin "Ses" hikâyesi, Anadolu’nun bağrından çıkan doğal bir yetenek ile Batılı müzik eğitimi veren yapay, bürokratik kent akademisi arasındaki derin uçurumu gözler önüne serer.

1.Doğallık ve Doğa İçinde Halk Müziği

Hikâyenin başında Sivaslı Ali, Beyşehir-Konya yolunda bir amele çadırında, zifiri karanlıkta ve doğanın tam ortasında bağlama çalıp türkü söyler. Onun sesi; mehtap, akan dere ve kekik kokularıyla bütünleşen, tamamen doğal, yapaylıktan uzak bir "öz ses"tir. Anlatıcı ve müzisyen arkadaşı bu sese hayran kalır. Arkadaşı, Ali’yi "dünyaca ünlü bir tenor" yapma hayaliyle Ankara’ya, müzik mektebine götürür.

2. Şehir, Akademi ve Yabancılaşma

Ankara’daki müzik mektebi (konservatuvar), tamamen Batılı normlara göre şekillenmiş sterileştirilmiş bir alandır. Sivaslı Ali buraya adım attığı andan itibaren yabancılaşmaya başlar:

·         Mekânın Yapaylığı: Doğada özgürce yankılanan ses, kapalı odaların, yüksek tavanların ve fraklı insanların dünyasında sıkışıp kalır.

·         Akademik Jürinin Tepeden Bakışı: Sınav jürisinde yer alan yerli hocalar ve yabancı uzman (öyküdeki Alman profesör), Ali’nin sesini dinlerken onu bağımsız bir sanatçı veya bir kültürün taşıyıcısı olarak değil, sadece Batı operasında işlenebilecek "ham bir materyal" (bir ses malzemesi) olarak görürler.

·         Ezilme ve Sıkışmışlık: Ali, jüri önünde türkü söylerken kendini baskı altında hisseder, boğazı kasılır, yüzü kızarır. Şehirli elitlerin ve akademisyenlerin "bilimsel" ve soğuk bakışları, onun Anadolu'daki o gür ve rahat sesini kelimenin tam anlamıyla "boğar ve ezer".

3. Bürokratik Engeller ve Dışlanma

Jüri Ali’nin sesini teknik olarak çok beğenmesine rağmen, sistemin getirdiği katı kurallar (yaş sınırının 20 olması gibi) öne sürülerek Ali okula kabul edilmez. Kendisine "Sen Konya'ya dön, biz seni sonra aratırız" denilerek kibarca kapı dışı edilir. Ali, bu dışlanmanın ardından büyük bir hayal kırıklığı yaşar. Şehir elitlerinin karşısında ezilen gururunu toparlamak için yeni aldığı sazını ucuza satıp Konya’ya, yani kendi doğal ortamına dönmek üzere trene biner. Sazını satması, onun sanatının şehirde uğradığı sembolik ölümün ve yenilginin temsilidir.

Sabahattin Ali'nin Kültür ve Müzik Politikalarına Yönelik Eleştirileri

Yazarın kurmaca eserinde işlediği bu dram, aslında cumhuriyet dönemi müzik devriminin (Alaturka-Alafranga çatışması, Türk müziği yasakları) toplumsal tabandaki sancılarına getirdiği doğrudan bir eleştiridir.

·         "Ham Malzeme" Sömürgesi Olarak Halk Sanatı: Sabahattin Ali, akademisyenlerin ve Batıcı sanatçıların halk müziğine yaklaşımını eleştirir. Batıcı elitler halk müziğinin kendi başına bir estetik değer taşıdığına inanmazlar; onu ancak Batı tekniğiyle (armoni, kontrpuan vb.) yoğrulup çok sesli hale getirildiğinde değerli kabul ederler. Yazar, bu bakış açısının halk sanatını geliştirmekten ziyade onu kendi köklerinden kopardığını ve sömürgeleştirdiğini savunur.

·         Tepeden İnme ve Mekanik Batılılaşma: Sabahattin Ali, Batı müziğine karşı değildir. Aksine, kendisi de klasik müzik ve opera hayranıdır. Ancak onun karşı olduğu şey; halkın yüzyıllardır içselleştirdiği, acılarını ve sevinçlerini dile getirdiği halk müziğinin (ve yerel enstrümanların) "geri", "ilkel" ve "bayağı" bulunarak hor görülmesidir.

·         Aydın-Halk Kopukluğu: Dönemin dergilerinde de vurgulandığı üzere, konservatuvarların kapılarının halkın doğal yeteneklerine bürokratik sebeplerle kapatılması, aydınlar ile halk arasındaki uçurumu daha da derinleştirmiştir. Akademisyenler, halk müziğinin özünü kavramak yerine, onun teknik kusurlarını aramakla meşguldür.

Sonuç

Sabahattin Ali, Türk halk müziğinin Batılı akademisyenler ve bürokratlar karşısındaki ezilmişliğini, doğal olan ile yapay olanın çatışması üzerinden ele alır. Ona göre Anadolu insanının bağrından çıkan müzik; salonlara, sınav odalarına ve yabancı uzmanların sınırlayıcı kalıplarına sığmayacak kadar canlı ve onurludur. Batı taklitçisi akademinin bu sesi ehlileştirme veya dışlama çabası, yalnızca halkın kendi kültürüne yabancılaşmasıyla sonuçlanan toplumsal bir kayıptır.

Dr. Murat Karabulut – Köşe Yazarı
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı
E-posta: mkarabulut@gazeteankara.com.tr
www.gazeteankara.com.tr
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”