Milli Folklor Enstitüsü’ den, Yaşayan Miras ve Kültürel Etkinlikler Genel Müdürlüğü’ne

Türkiye’de merkezi kültür politikasının uygulayıcısı olan Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesinde geçmişte daha etraflı halk kültürü derlemeleri, arşivleme ve eğitsel stratejiler yürüten birimler yer almaktaydı.16 Mayıs 1966 tarihinde Millî Eğitim Bakanlığı (MEB) Kültür Müsteşarlığı bünyesinde kurulan Millî Folklor Enstitüsü, zaman içinde bakanlık yapısındaki değişikliklere bağlı olarak çeşitli adlar ve statüler almıştır.

Bu birimin kuruluşundan günümüze kadar geçirdiği isim ve yapısal dönüşüm kronolojisi şu şekildedir:

• 16 Mayıs 1966 – Millî Folklor Enstitüsü (MFE): Millî Eğitim Bakanlığı Kültür Müsteşarlığı bünyesinde, Türkiye’deki halk kültürü verilerini bilimsel yöntemlerle derlemek ve araştırmak amacıyla müstakil bir enstitü olarak kuruldu.
• 1973 – Millî Folklor Araştırma Dairesi Başkanlığı (MİFAD): Kültür Bakanlığının kurulmasıyla birlikte birim Bakanlık bünyesine geçti ve daire başkanlığı statüsünü aldı.
• 1989 – Halk Kültürlerini Araştırma Dairesi Başkanlığı (HAKAD): Bakanlık bünyesindeki yeniden yapılanmalar kapsamında adını ve kapsamını güncelledi.
• 1991 – Halk Kültürlerini Araştırma ve Geliştirme Genel Müdürlüğü (HAGEM): Birim daire başkanlığı seviyesinden genel müdürlük düzeyine yükseltildi.
• 2003 – Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğü (AEGM) (Alt Daire Düzeyi): Kültür ve Turizm Bakanlıklarının birleşmesi ve genel müdürlüklerin yeniden yapılandırılmasıyla birlikte, birim "Araştırma ve Eğitim Genel Müdürlüğü" çatısı altında alt daire düzeyine indirgendi.
• 2023 –Yaşayan Miras ve Kültürel Etkinlikler Genel Müdürlüğü (YAKEGM): Bakanlığın güncel teşkilat yapısı içerisinde halk kültürü, somut olmayan kültürel miras ve folklor çalışmaları bu genel müdürlük bünyesinde yeniden yapılandırılmış alt birim olarak asli fonksiyonları en alt düzeye çekilmiştir. Görüldüğü üzere kültürel çalışmalar siyasi iktidarların politikalarına göre şekillenmiş, Kültür ve Folklor araştırmaları başlangıçtaki amacından gittikçe uzaklaşarak araştırmalar en alt düzeye düşürülmüştür.

Akademik Derinlikten "Etkinlik" Odaklılığa Geçiş: İsim değişikliği ve teşkilat yasasındaki kayma, bakanlık politikasının ağırlık merkezinin akademik saha araştırmalarından, folklorik, antropolojik derlemelerden ve analitik veri üretiminden, seminer, sempozyum, kongre vb. bilimsel yayınlardan uzaklaşıp, festival, konser ve sergi gibi geçici/göstergesel faaliyetlere kaydığının kurumsal bir tescilidir.

Daire Başkanlığı veya Şube Müdürlüğü Seviyesine İndirgenme Algısı: Kurumun adından "Araştırma" ibaresinin çıkarılması ve işlevin büyük ölçüde festival organizasyonları, kültürel etkinlik planlamaları ve somut olmayan kültürel miras taşıyıcı kartı gibi idari işleyişlere sıkıştırılması, stratejik akıl ve araştırma faaliyetlerinin hiyerarşik olarak arka plana itildiği gerçeği ortadadır. Bilimsel bir strateji yerine turistik ve popüler gösteri kültürünün öncelenmesi, millî kültür unsurlarının tespiti ve analizi noktasında ciddi bir zafiyet yaratmaktadır. Milli olmanın en temel parametresi kendi kültür mirasını araştırma, derleme, arşivleme ve yayınlama olmalıdır.

Kültür Araştırmalarının Stratejik Değeri ve "Millilik" Unsurunun Göz Ardı Edilmesi

Bir ülkenin "millî kültür politikası", popüler kültür endüstrilerinin veya günlük eğlence sektörlerinin akışına terk edilemeyecek kadar stratejik bir devlet aklı gerektirir. Kültür araştırmaları (halk bilimi, etnomüzikoloji, yöresel ağızlar, organoloji, geleneksel aktarım mekanizmaları vb.);

Toplumsal Belleğin Korunması: Kuşaktan kuşağa aktarılan meşk geleneğinin, yerel ezgilerin, ritüellerin ve somut olmayan kültürel mirasın objektif verilerle kayıt altına alınmasını sağlar.

Kültürel Güvenlik ve Özgünlük: Küreselleşmenin tek tipleştirici etkisine karşı, bir ulusun kendi köklerine (koma perdelerine, yerel tavırlara, özgün halk sanatlarına) dayanan direncini ve özgün kimliğini besler.

Özetle: Günümüzdeki uygulamalarda bu unsurların terk edilmesinin toplumsal bünyede nasıl kalıcı yaralar açacağı unutulmamalıdır. Güncel pragmatik yaklaşımlar yerine kalıcı ve sürdürülebilir bir devlet kültür politikalarında "yeteri kadar rağbet görmemesi", kültürün ekonomik bir girdi veya turistik bir enstrüman (şov/gösteri unsuru) olarak ele alınmasından kaynaklanmaktadır. Derinlemesine saha araştırmalarına, doktora tezlerine, nitelikli arşive ve akademik kurumlarla ortak stratejik planlara bütçe ve imtiyaz tanınmadığı sürece, yapılan kültürel hamleler yüzeysel kalmaya mahkumdur. Kültürel ve Folklor araştırmalarının sadece merkez odaklı yapılanma değil bölgesel araştırma merkezlerini de içine alan yeni bir bakış açısına ihtiyaç vardır. Konu merkezden uzaklaştırılıp şekilsel etkinliklere indirgenmesi araştırmaların özü ile bağdaşmamaktadır. Bakanlığın yerel unsurları korumaya yönelik mevcut projelerden olan “Yaşayan İnsan Hazineleri” envanter çalışmaları önemli bir külliyat oluşturabilir. Bu bilimsel kültür araştırmaların önemsizliğini göstermediği gibi kültürel etkinler, festivaller gibi faaliyetler için alternatif bir model değildir.

Kaynakça

Resmî Gazete ve Mevzuat Bilgileri:

Resmî Gazete. (2024, 6 Nisan). Kültür ve Turizm Bakanlığı Teşkilatında Değişiklik Yapılmasına Dair Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi.

T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (2026). Yaşayan Miras ve Kültürel Etkinlikler Genel Müdürlüğü Misyon, Vizyon ve Teşkilat Yapısı. https://yakegm.ktb.gov.tr/

Kültür Politikaları ve Stratejik Analiz Literatürü:

Kongar, E. (2019). Kültür Üzerine. Remzi Kitabevi.

İnal, K. (2020). Türkiye'de Kültür Politikaları ve Kültürel Dönüşüm. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 15(2), 45-62.

Eren, A. (2022). Küreselleşme Sürecinde Milli Kültür Politikaları ve Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması. Türk Halkbilimi Araştırmaları, 8(3), 112-135.

Dr. Murat Karabulut – Köşe Yazarı
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı
E-posta: mkarabulut@gazeteankara.com.tr
www.gazeteankara.com.tr
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”