Batı Literatüründe Kültürel Elit ve "Distinction"
Batı dünyasında kültürel elit kavramı, Pierre Bourdieu'nün "Ayrım" (Distinction) teorisiyle doğrudan ilişkilidir. Bourdieu'ye göre, estetik beğeniler rastlantısal değildir; aksine sınıf kökenini ve eğitim düzeyini yansıtır.
Klasik Batı müziği, "meşru kültür" (legitimate culture) olarak kabul edilir. Piyano veya çello çalmak, sadece bir yetenek sergilemek değil, aynı zamanda bu eğitimi alabilecek zaman ve maddi imkânın, yani "boş zamanın" (leisure) ve disiplinin varlığını kanıtlar. Bu bağlamda, bu enstrümanlar birer "kültürel ayıraç" işlevi görür. Üst sınıflar, karmaşık müzik yapılarını takdir edebilme yetisini, diğer sınıflardan kendilerini soyutlamak için bir "sembolik şiddet" aracı olarak kullanırlar [1].

Türkiye’de Kültürel Elit ve Batılılaşma Projesi
Türkiye'de kültürel elit kavramı, Cumhuriyet'in ilanıyla birlikte politik bir boyut kazanmıştır. Modernleşme projesi, Türk toplumunu "muasır medeniyetler seviyesine" çıkarma hedefinde klasik Batı müziğini merkezi bir yere koymuştur.

Bu dönemde, piyano çalmak sadece bir sanat faaliyeti değil, "ideal Türk kadını" ve "modern aile" profilinin vazgeçilmez bir unsuru haline gelmiştir. Piyano, eve giren "modernite"nin mobilyasıdır. Türkiye’de kültürel elit, kendisini yerel/geleneksel olandan (Alaturka) ayırarak, evrensel olduğu iddia edilen Batı normlarına eklemlenmiştir. Ancak bu durum, zamanla "halktan kopukluk" eleştirilerini beraberinde getirmiş ve bu kitleye "Beyaz Türkler" veya "Batıcı Elitler" gibi yakıştırmalar yapılmasına neden olmuştur [2].

Enstrümanlar Üzerinden Sınıf İnşası: Piyano, Keman ve Çello
Müzik sosyolojisi açısından enstrümanların bir hiyerarşisi vardır. Piyano, keman, çello ve flüt gibi enstrümanlar; "yüksek kültür" (highbrow) ile özdeşleşirken, bağlama veya darbuika gibi ritmik enstrümanlar "popüler kültür" (lowbrow) kategorisinde değerlendirilmiştir.

• Piyano: Enstrümanların temel çalgısı olarak kabul edilir ve genellikle özel ders veya konservatuar eğitimi gerektirdiği için aristokratik bir disiplini temsil eder.
  
  
• Keman ve Çello: Solo icralarıyla bireyselliği ve derin entelektüel birikimi simgeler.
• Argüman Olarak Müzik: Elit zümre için bu enstrümanlar, sadece estetik bir haz kaynağı değil, aynı zamanda bir kamusal tartışma ve meşruiyet alanıdır. Klasik müzik konserine gitmek, bu müziğin terminolojisine hâkim olmak, "rafine bir zevke" sahip olmanın kanıtı olarak sunulur [3].

Oysaki Türk müziği icra çalgıları da en az batı icra çalgıları kadar değerli hatta makamsal müzik geleneğine en uygun yapı ve formdadır. Bu çalgılar tarihin derinliklerin süzülerek toplumun hayatının kültür köklerinin ruhu derinliğini ifade eder.

Sonuç ve Güncel Durum
Günümüzde kültürel elit kavramı, "omnivor" (her şeyi tüketen) beğeni yapılarıyla bir değişim geçirse de, klasik Batı müziği icrası hala en güçlü sınıfsal işaretleyicilerden biri olmaya devam etmektedir. Türkiye’de bu zümre, eğitimli, şehirli ve küresel ağlara bağlı yapısıyla, müziksel tercihleri üzerinden toplumsal statüsünü korumaya ve yeniden üretmeye çalışmaktadır.

Kaynakça ve Dipnotlar

• Bourdieu, P. (2015). Ayrım: Beğeni Yargısının Toplumsal Eleştirisi. (Çev. Ayşe Günce Berkkurt & Derya Fırat Şahan). Her Yer Yayınları. (Orijinal basım 1979). Analiz: Bourdieu bu eserinde, klasik müzik beğenisinin nasıl bir sınıf belirleyicisi olduğunu ve eğitim yoluyla kazanılan bu sermayenin sosyal hiyerarşiyi nasıl meşrulaştırdığını anlatır.
• Kongar, E. (2001). 21. Yüzyılda Türkiye: 2000'li Yıllarda Türkiye'nin Toplumsal Yapısı. Remzi Kitabevi. Analiz: Kongar, Türkiye'deki kültürel ayrışmayı modernleşme ve gelenekçilik ekseninde ele alarak, Batılı yaşam tarzının ve sanat anlayışının elitler tarafından nasıl bir kimlik haline getirildiğini inceler.
• Tekelioğlu, O. (1999). Popüler Kültür ve Müzik. Bağlam Yayınları. Analiz: Tekelioğlu, Türkiye'de "Alaturka-Alafranga" tartışmaları üzerinden, Batı müziğinin elitler tarafından bir 'medeniyet göstergesi' olarak nasıl kurgulandığını analiz eder.
• Adorno, T. W. (2014). Müzik Yazıları. (Çev. Elçin Genç). Metis Yayınları. Analiz: Adorno, müziğin dinlenme biçimlerinin toplumsal yapıyla ilişkisini ve "kültür endüstrisi" içindeki seçkinci konumlanışları kuramsallaştırır.
  
  

Dr. Murat Karabulut – Köşe Yazarı
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı
E-posta: mkarabulut@gazeteankara.com.tr
www.gazeteankara.com.tr
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”