Kıbrıs Türk Halk Müziği: Kültürel Kimlik ve Müzikal Kimliğin Buluşması: Kıbrıs Adası’nın 1571 yılında Osmanlı İmparatorluğu tarafından fethedilmesini takiben uygulanan sistemli iskân politikası çerçevesinde; Konya, Karaman, Aksaray, Amasya, Alanya, Burdur, Isparta, Silifke, Anamur, Kastamonu, Edirne ve Anadolu’nun başka merkezlerinden yaklaşık 30.000 ila 70.000 arasında Türk nüfus adaya yerleştirilmiştir (Karabulut, 1989, s. 17; Yund, 1964, s. 3385). Bu nüfus aktarımı, Kıbrıs’taki Türk varlığının ve kültürel dokusunun temellerini atmıştır.

Kuzey Kıbrıs Türk halk müziği, organolojik (çalgısal), makamsal, usûl (ritmik) ve icra tavrı bakımından doğrudan Güney Anadolu (Teke Yöresi, Çukurova, Göller Yöresi ve İç Anadolu) müzik kültürünün organik bir uzantısıdır:

·       Makamsal Yapı: Kıbrıs Türk halk müziği ezgilerinde en sık rastlanan makamsal diziler Hüseyni, Uşşak, Rast, Hicaz, Segâh ve Karcığar makamlarıdır. Bu makamsal yapı, Toroslar ve Teke Yöresi’ndeki Yörük/Türkmen müzik geleneği ile birebir örtüşmektedir.

·       Usûl ve Formlar: Müzikal formlar büyük oranda Karşılamalar (1., 2., 3., 4. Karşılama, Kadın ve Erkek Karşılamaları), Zeybekler (9/8’lik aksak usûllü ege ve güney zeybek yapıları), Sirtolar (Aziziye Sirtosu, Kebapçıların Şişi vb.), Ağıtlar (örn. "Mağusa Limanı / Arap Ali Ağıtı", "Havva Hanım Ağıtı") ve mani tabanlı Kına/Gelin havalarından oluşur.

·       Çalgısal Yapı (Organoloji): Geleneksel icrada bağlama/saz, ayaklı keman (Kıbrıs kemanesi), darbuka, tef, zurna ve kaval temel enstrümanlardır.

Kıbrıs Türk Folklorunda Müzikal Kimlik ve Tarihsel Araştırmalar

Kıbrıs Türk halk müziği ve folkloru üzerine yapılan sistemli derleme ve araştırma çalışmaları 20. yüzyılın ortalarından itibaren ivme kazanmıştır: Ancak doğrudan musiki folkloru üzerine sınırlı sayıda çalışmalar vardır.

·     İlk Dönem Yayınlar (1960’lar): Türkiye’de yayımlanan Türk Folklor Araştırmaları (TFA) dergisinde İhsan Hinçer (1964) ve Kerim Yund (1964) tarafından yazılan makaleler, Kıbrıs Türklerinin etnoloji ve müzik kültürünün Anadolu ile olan tarihsel bağlarını belgeleyen ilk akademik girişimlerdendir.

·       Saha Derlemeleri ve Müstakil Eserler (1960-1980’ler):

·       Mahmut İslâmoğlu: Kıbrıs Türk folklorunun öncü araştırmacısıdır. 1969’da yayımladığı Kıbrıs Türk Folkloru başlıklı çalışmasıyla adadaki Türk mani, türkü, ağıt ve sözlü kültür ürünlerini alan araştırması metotlarıyla derlemiştir. İngiliz arşivlerinde ve kaynak kişilerden (örn. Zehra İbrahim) derlediği "Mağusa Limanı" ağıtı gibi eserler Türk müziği literatürüne kazandırılmıştır (İslâmoğlu, 1969; 2004).

·       M. Oğuz Yorgancıoğlu: 1980 yılında yayımladığı Kıbrıs Türk Folkloru adlı kapsamlı alan çalışmasıyla adadaki halk müziği, oyunlar, inançlar ve geleneksel yaşam pratiklerini kayıt altına almıştır (Yorgancıoğlu, 1980).

·       Kurumsal Çalışmalar, Paneller ve TRT Repertuarı:

1980’li yıllardan itibaren Halk Sanatları Derneği (HAS-DER) ve KKTC Türk Kültürünü Yaşatma Derneği sempozyumlar düzenlemiştir. 25 Şubat 1983’te HAS-DER 1. Halkbilim Paneli’nde Mustafa Serdengeçti, Kıbrıs’ta homojen tek bir ada kültürünün olmadığını, aksine iki ayrı ulusal folklorun (Kıbrıs Türk Folkloru ve Kıbrıs Rum Folkloru) bulunduğunu ve Rum tarafının politik amaçlarla Türk kültür varlıklarını sahiplendiğini vurgulamıştır (Karabulut, 1989, s. 18). Kuzey Kıbrıs halk müziği üzerine en önemli çalışmalar ise Fatih Dölek(merhum) ve İlker Dölek’in Kuzey Kıbrıs Türk Halk Müziği çalışmaları kayda değerdir.

"Kıbrıs Kültürü" Söylemi, Uluslararası Algı ve Kültürel Sahiplenme Problemi

Birleşmiş Milletler (BM) ve uluslararası kuruluşların adada hukuki/politik temsilci olarak yalnızca Güney Kıbrıs Rum Yönetimini tanıması, kültürel mirasın uluslararası alanda sunumunda da ciddi bir çarpıtmaya yol açmaktadır:

·       Tek Tiplileştirme (Monolitik Kültür İddiası): Rum tarafı ve bazı uluslararası yayınlar, adada sanki tek bir hibrit "Kıbrıs Kültürü" varmış algısı yaratmaya çalışmaktadır.

·       Ortak Ezgiler ve Farklılıklar: Karabulut (1989, s. 18) tarafından yapılan analizlerde, 403 yıllık birlikte yaşam sürecinde Rum ve Türk toplumları arasında bazı şarkı ve halk oyunlarında (örn. Dolama Dolamayı, Karşılamalar, Sirtolar) melodik geçirgenlikler gözlense de bu durum iki toplumun folklorunun özde aynı olduğu anlamına gelmez.

·       Müzikal Özelliklerin Ayrışması: Rumlar tarafından icra edilen sözlü ve sözsüz ezgilerin büyük bir kısmının söz, usûl, makam ve tavır yapısı itibariyle Osmanlı-Türk müziği kökenli olduğu; Rum tarafının Osmanlı fethi sonrasında ve İngiliz sömürge döneminde bu kültür unsurlarını kendi ulusal repertuarlarına dahil ettiği belgelenmiştir (Karabulut, 1995, s. 18). Dil, din, ritüel bağlamı ve icra tavrındaki köklü ayrışmalar, Kuzey Kıbrıs’ta müstakil bir Kıbrıs Türk Folkloru varlığını kanıtlamaktadır (Karabulut, 1989, s. 18).

Kültürel Yapı ve "Ortak Ada Kültürü" İddiasının Eleştirisi

Türkler ve Rumlar adada 400 yılı aşkın bir süre (1571–1974) birlikte yaşamış olmalarına rağmen, her iki toplumun dili, dini, gelenek-görenekleri, inançları, maddi ve manevi kültürü tamamen birbirinden ayrıdır (Karabulut, ss. 17-18).

Uluslararası alanda ve Birleşmiş Milletler nezdinde adanın tek temsilcisi olarak Rum tarafının tanınması, politik gerekçelerle tek tipli bir "Kıbrıs Kültürü" (Ada Kültürü) tezinin ortaya atılmasına yol açmıştır (Karabulut, s. 18; Serdengeçti, 1983). Ancak bazı halk oyunlarında ve türkülerde görülen melodik yakınlıklar veya ortak icralar homojen bir ada kültürünün varlığını kanıtlamaz; zira folklorun diğer alanları da incelendiğinde köklü ayrışmalar açıkça görülmektedir (Karabulut, s. 18).

Özetle; Kıbrıs Türk müziği, "Ada" olmanın getirdiği izolasyon ve etkileşim paradoksu içinde incelenmelidir. Anadolu'dan taşınan kültürel kodlar, Kıbrıs'ın Akdenizli kimliği, İngiliz sömürge dönemi ve Rum kültürü ile olan temaslar, müzikte melezleşme (hibridizasyon) ve yerelleşme (lokalizasyon) süreçlerini doğurmuştur. Özellikle halk müziğinde Anadolu makamlarının (örneğin Hüseyni, Uşşak, Hicaz) kullanılmasına rağmen, ritmik yapılardaki (özellikle 9/8'lik ölçülerdeki) esneklikler ve çalgı (kemanın baskınlığı) tercihleri, Kıbrıs'a özgü bir stilistik farklılaşmayı işaret eder.

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin kadim Türk tarihi kültürel müzik mirası adada varlığını sürdürdüğü ve oldukça zengin halk müzik ve oyunları ve diğer kültür sanatları ile kendi kültürel kimliklerini koruduğu ve yaşatmaya devam ettiği gerçektir.

NOT: 1986 yılında yayımlanan Halkbilim Sempozyumları kitabında Kutlu Adalı, Yaşar Ersoy, Sevgül Uludağ, Ahmet An ve Bekir Azgan gibi araştırmacıların tebliğleri yer almıştır (KKTC T.K.B., 1986, s. 13-112).

TRT Genel Müdürlüğü Türk Halk Müziği Repertuarı’na Zekai Tanyar, Yılmaz Taner ve Harun Seper gibi müzikologların derleme ve notasyon çalışmaları sonucunda "Dolama Dolamayı", "Dillirga", "Aziziye Sirtosu", "Kıbrıs Zeybeği" gibi pek çok eser kaydettirilmiştir (Karabulut, 1989, s. 18).

Kaynakça 

A. Fatih Dölek ve A. İlker, (1992) Dölek, Kıbrıs Türk Halk Müziği kitabı, KKTC Milli Eğitim ve Kültür Bakanlığı  

Halk Sanatları Derneği. (1986). Halkbilim sempozyumları: I., II., III. ve IV. sempozyumlarında sunulan bildiriler. KKTC Turizm ve Kültür Bakanlığı.

Hinçer, İ. (1964). Türk Kıbrıs'ın tarihi ve etnolojisi. Türk Folklor Araştırmaları, 8(179), 3329-3330.

İslâmoğlu, M. (1969). Kıbrıs Türk folkloru. Canbulat Basımevi.

İslâmoğlu, M. (2004). Kıbrıs Türk folkloru (Genişletilmiş 2. baskı). Ürün Yayınları.

Karabulut, M. (1989). Kıbrıs folkloru mu Kıbrıs Türk folkloru mu? Millî Folklor, 1(1), 18-20

KKTC Türk Kültürünü Yaşatma Derneği [T.K.B.]. (1986). Halkbilim sempozyumları (Bildiriler: Y. Ersoy, S. Uludağ, K. Adalı, A. An, B. Azgan). KKTC T.K.B. Yayınları.

Serdengeçti, M. (1983, 25 Şubat). Kıbrıs Türk folkloru ve Kıbrıs Rum folkloru [Bildiri sunumu]. HAS-DER 1. Halkbilim Paneli, Lefkoşa.

Yorgancıoğlu, M. O. (1980). Kıbrıs Türk folkloru. Canbulat Basımevi.

Yund, K. (1964). Kıbrıs'ta Türkler. Türk Folklor Araştırmaları, 8(177), 3385.

Dr. Murat Karabulut – Köşe Yazarı
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı
E-posta: mkarabulut@gazeteankara.com.tr
www.gazeteankara.com.tr
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”