Sosyo-Politik Arka Plan: Merkez-Çevre Çatışması ve Müzik

Babai Hareketi'nin fikri ve sosyolojik temelleri, 13. yüzyılın ilk yarısında Türkistan bölgesinden Anadolu’ya akan Türkmen göç dalgalarına dayanmaktadır. Moğol istilasından kaçarak Anadolu'ya gelen bu kitleler, beraberlerinde Heterodoks/Gayrisünni İslam anlayışını, şamanistik unsurlarla harmanlanmış tasavvufi gelenekleri ve Türkmen babalarının karizmatik otoritesini getirmişlerdir.

Selçuklu elitlerinin Fars-İslam bürokrasisini ve Sünni-Ortodoks devlet anlayışını benimsemesi, kabilevi geleneklerini sürdüren ve devlet mekanizmasına entegre olamayan konar-göçer Türkmenler ile merkezi yönetim arasında zihniyet ve yapı farkı yaratmıştır.

Selçuklu saray ve kent tekkelerinde Arapça/Farsça baskın makamsal-saray müziği şekillenirken; uç tekkelerine sığınan Babaî, Kalenderî, Haydarî ve Vefâî zümreleri tamamen Türkçe hece ölçüsüne ve sözlü kültüre dayalı bir müzik pratiğini benimsemiştir.

[Merkez(Selçuklu Sarayı ve Kent Tekkeleri)]        [Çevre (Uc Tekkeleri / Babaî Zümreler)]
-Dil: Farsça / Arapça                                             -Dil: Duru Türkçe (Hece Ölçüsü)
-Müzik: Makamsal / Saray Tavrı                            -Müzik: Kopuz / Bağlama Geleneği (Ozan Tipi)
-Siyasi İrade: Selçuklu Otoritesi                            -Siyasi İrade: Muhalif / Haksızlığa Direnç

Babaî İsyanı'nın kanlı bir şekilde bastırılmasının ardından hayatta kalan dervişler ve abdallar, uç sınırlarına çekilerek dinsel ve toplumsal muhalefetlerini sözlü edebiyat ve müzik aracılığıyla yeraltında (kapalı havza) sürdürmüşlerdir. Bu durum, Alevi-Bektaşi müziğindeki direniş, adalet arayışı, ağıt (yuğ) ve haksızlığa başkaldırı temalarının müzikal genetiğe kazınmasını sağlamıştır (Gölpınarlı, 1992; Melikoff, 1998).

Uç Tekkelerindeki Derviş Hareketliliği ve Müzikal Kanallar

Babaî hareketi sonrasında Osmanlı Devleti'nin kuruluş coğrafyasında (Bursa, Bilecik, Yalova, Eskişehir) uç tekkelerini kuran Geyikli Baba, Abdal Musa, Abdal Murad, Kumral Dede ve en nihayetinde Hacı Bektaş-ı Velî gibi figürler, dervişlik ile ozanlık mirasını birleştirmiştir.

Ozan-Baksı Tipolojisinden "Abdal/Derviş" Tipolojisine Geçiş

Uç tekkelerinde, Orta Asya Şaman/Baksı ozan tipi tamamen tasavvufi bir kimlik kazanarak Abdal / Derviş Ozan tipine evrilmiştir.

Baksının elindeki kopuz, uç tekkelerinde dervişin omuzundaki çöğür, bağlama ve ruzba sazına dönüşmüştür. Müzik, sadece bir ritüel aracı değil; uç sınırlarında gazilere, abdallara ve köylülere moral veren, toplumsal kenetlenmeyi sağlayan bir kimlik taşıyıcısı haline gelmiştir (Öztürk, 2006).

Mızrapsız İcra ve Gizlilik

Selçuklu otoritesinin ve ardından gelen merkezi yapıların baskısından korunmak amacıyla uç tekkeleri, ritüellerini kapalı mekanlarda (cem meydanlarında) yürütmüştürÇalgı sesinin dışarıdan duyulmaması ve içsel/mistik odaklanmanın sağlanması amacıyla mızrapsız çalma ve parmak vurma tekniği uç tekkelerinde korunmuş ve geliştirilmiştir.

Türk Alevi-Bektaşi Müzik Formlarına ve Edebiyatına Etkileri

Babaî süreci ve uç tekkeleri hareketi, Alevi-Bektaşi müzik literatürünün temel formlarını doğrudan şekillendiren dönemdir:

[Babaî Hareketi ve Uç Tekkeleri Sürgünleri]
├──> Ağıtlar & Mersiyeler (Babaî kıyımı ve çile temalı)
├──> Deyiş ve Nefesler (Yunus Emre, Kaygusuz Abdal Çizgisi)
└──> Semahlar (Uç tekkelerindeki dairesel zikir/devran)

• Nefes ve Deyiş Formunun Doğuşu: Babaî çevresinden süzülen Yunus Emre, Kaygusuz Abdal ve Abdal Musa gibi isimler, Ahmet Yesevî'nin Hikmet geleneğini uc tekkelerinin Türkçesiyle birleştirerek müzikle icra edilen nefes ve deyiş formunu zirveye taşımışlardır (Köprülü, 2003).

• Semah Ritimlerinde Gittikçe Hızlanma: Babaî dervişlerinin (Kalenderî/Haydarî) coşkulu, cehri (sesli) ve bedensel zikirleri, Alevi cemlerindeki semahların "Ağırlama/Yürütme/Yeldirme/Ağırlama" ritmik tarihsel bağlantısını oluşturmuştur. 5/8, 7/8 ve 9/8'lik aksak usuller, uç tekkelerindeki derviş devranlarının ritmik mirasıdır (Duygulu, 2014; Reichl, 2002).

Karşılaştırmalı Sosyo-Müzikal Analiz Tablosu

Yorum

13.yüzyıl Babaî İsyanı ve uç tekkelerindeki derviş hareketliliği; Alevi-Bektaşi müzik geleneğinin hem kırılma hem sosyolojik sığınağı hem de özgün formel oluşumun başlangıç noktasıdır. Selçuklu merkezinin baskısı ile uç sınırlarına itilen dervişler, Türkçe dili, bağlama/kopuz organolojisini, mızrapsız çalma tekniğini ve adalet/güçlü dayanışma odaklı edebi dili tekkelerde muhafaza ederek günümüz Türk Alevi zâkirlik müziğinin ve cem ritüellerinin temellerini atılmasında öncü olmuşlardır. Temelinde her iki Türk topluluklarının farklılığı yer, yurt edinme dini pratiklerin uygulanması ve anlayışdaki kırılmalardır.

Kaynakça

Barkan, Ö. L. (1942). İstilâ devirlerinin kolonizatör Türk dervişleri ve zâviyeler. Vakıflar Dergisi, 2, 279–386.

Barkey, K. (2014). Farklılıklar imparatorlığı: Osmanlılar ve karşılaştırmalı sosyoloji (A. Berktay, Çev.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.

Cahen, C. (2014). Osmanlılardan önce Anadolu (E. Üyepazarcı, Çev.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları. Ocak, A. Y. (1991). Babailer İsyanı. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 4, ss. 368–372). Türkiye Diyanet Vakfı.

Duygulu, M. (1997). Alevi-Bektaşi müziğinde deyişler. Pan Yayıncılık.

Köprülü, M. F. (2003). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar (9. bs.). Türk Tarih Kurumu Yayınları. (Orijinal eser basım yılı 1919).

Köprülü, M. F. (2003). Osmanlı Devleti’nin kuruluşu (6. baskı). Türk Tarih Kurumu Yayınları. Markoff, I. (1995). Music and ethnic identity in the Bektashi tekkes of the Balkans. Yearbook for Traditional Music, 27, 122–131. https://doi.org/10.2307/768108

Ocak, A. Y. (2016). Babailer isyanı: Aleviliğin tarihsel altyapısı yahut Anadolu’da İslamlaşma sürecinde heterodoks sufiler (7. baskı). Dergâh Yayınları.

Ocak, A. Y. (1988). Abdalân-ı Rûm. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 1, ss. 60–61). Türkiye Diyanet Vakfı.

Ocak, A. Y. (1991). Babailer İsyanı. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde (Cilt 4, ss. 368–372). Türkiye Diyanet Vakfı.

Ocak, A. Y. (2016). Babailer isyanı: Aleviliğin tarihsel altyapısı yahut Anadolu’da İslamlaşma

Ocak, A. Y. (2020). Anadolu sufilerinin dünyası: Heterodoks inançlar, azizler ve dervişler. Timaş Yayınları.

Öztürk, O. M. (2014). Makam teorisinde makam kavramı ve bağlama üzerinde makam uygulamaları. Pan Yayıncılık.

Picken, L. (1975). Folk musical instruments of Turkey. Oxford University Press.

Sugar, P. F. (2011). Güneydoğu Avrupa’da Osmanlı hâkimiyeti (1354-1804) (G. Ç. Güven, Çev.). İletişim Yayınları.

Turan, O. (2010). Selçuklular zamanında Türkiye: Siyasi ve sevk-ül ceyşî tarih (1071-1318) (10. baskı). Ötüken Neşriyat.

Vryonis, S. (2020). Küçük Asya’da Orta Çağ Helenizminin çöküşü ve 11. yüzyıldan başlayarak 15. yüzyıla kadar İslamlaşma (A. Berktay, Çev.). Kalkedon Yayınları.

Yürür, A. (1989). Balkanlar’da Bektaşi müziği ve makam yapısı üzerine etnomüzikolojik bir inceleme [Yayınlanmamış doktora tezi]. Maryland Üniversitesi.

Dr. Murat Karabulut – Köşe Yazarı
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı
E-posta: mkarabulut@gazeteankara.com.tr
www.gazeteankara.com.tr
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”