Her Bağlantı Neden-Sonuç İlişkisi Değildir

Olaylar arasında bir bağlantının bulunması, neden-sonuç ilişkisine dayanabileceği gibi rastlantısal da olabilir. Eğer rastlantısal bir bağlantıyı neden-sonuç ilişkisine bağlarsak yanlış olur.

Rastlantısallığı neden-sonuç ilişkisi gibi görmek mizahta olursa eğlencelidir. Bizi güldürür.

Tıpkı Temel fıkrasında olduğu gibi.

Temel'le Dursun trenle yolculuk yaparken Temel çantasından iki muz çıkarmış. Birini Dursun'a vermiş, diğer muzu ise ağzına götürdüğü anda tren tünele girmiş ve bir an ortalık karanlık olmuş.

Temel, Dursun'u ikaz etmiş:

“Dursun, sakın muzu yemeye çalışma, ben yedim kör oldum.”

Fıkraya gülüyoruz. Çünkü Temel, birbirinden bağımsız iki olay arasında yanlış bir neden-sonuç ilişkisi kuruyor.

Ancak günlük hayatımızda, toplumsal değerlendirmelerimizde ve sorunlara çözüm ararken benzer yanlışları ne kadar sık yaptığımızın farkında mıyız?

Baykuş Öttüğü İçin Mi Evden Ölü Çıkar?

En önemli sorunlarımızdan biri, bir olayda neden ile sonucun ne olduğunu bilmemek ve bunları birbirine karıştırmaktır.

Örneğin, bir evin damına baykuş konunca o evden ölü çıktığı inancı...

Bu nedenle baykuşu uğursuz olarak görmek.

Aslında bu inanışın açıklamasında baykuşun ötmesi sonuç, evde ölümcül bir hastanın bulunması ise neden olarak değerlendirilebilir.

Konuyu açıklığa kavuşturalım.

Elektriğin olmadığı zamanlarda evler geceleri gaz lambalarıyla aydınlatılıyor. Genellikle gaz fazla gitmesin diye gece belli bir zaman diliminde gaz lambaları söndürülüyor. Ortalık karanlığa bürünüyor.

Ancak ölümcül hastalar olduğu zaman gaz lambası söndürülmüyor, ölmeye yüz tutmuş hastaların başında dua okunuyor.

Bu nedenle karanlık evler arasında bir tek ölümcül hastanın bulunduğu evin ışıkları yanıyor.

Bu inanışa ilişkin anlatıya göre baykuşlar da bu ışık nedeniyle evin damına konup ötüyorlar.

Baykuşun ötüşüyle evdeki ölüm arasında bağlantı kuruluyor. Böylece “Evin damında baykuş öterse o evden ölü çıkar” inancı yaygınlaşıyor.

Oysa baykuş öttüğü için evden ölü çıkmıyor. Anlatılan olayda, evde ölümcül bir hasta bulunduğu ve ışık yandığı için baykuşun oraya geldiği düşünülüyor.

Aynı şekilde horoz öttüğü için sabah olmuyor, sabah olduğu için horoz ötüyor.

Burada önemli olan, olayların meydana geliş sırasıyla neden-sonuç ilişkisini birbirine karıştırmamaktır.

Dondurma Satışlarıyla Tatilci Sayısı Arasındaki İlişki

Bazen iki şey arasındaki bağlantı, doğrudan neden-sonuç ilişkisi gibi anlaşılır.

Örneğin, tatile gidenlerin sayısıyla dondurma satışlarının aynı dönemde artması...

Genellikle tatil yaz mevsiminde yapılır. Dondurma da daha çok yaz mevsiminde satılır.

Tatilci sayısının artmasıyla dondurma satışlarının artması, yaz mevsimiyle ilgilidir.

Tatilciyle dondurmacı arasında zorunlu ve doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi yoktur. Biri diğerinin sonucu değildir.

Yaz mevsiminde sıcaklığın artmasıyla birlikte her iki duruma yönelik talep artabilir.

Yolların ıslanmasıyla şemsiye satışlarının artması arasında da doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi yoktur.

Ama yağmur yağdığında yollar ıslanır ve insanlar şemsiye alır.

Demek ki iki olayın aynı zamanda meydana gelmesi, birinin diğerine neden olduğunu göstermez.

Her bağlantı neden-sonuç ilişkisi anlamına gelmez.

Sorunları Çözmenin İlk Şartı Nedenlerini Bilmektir

Neden-sonuç ilişkisini anlamak çok önemlidir.

Çünkü sorunları çözmenin temelinde bu vardır.

Eğer olayın neden-sonuç ilişkisi bilinemiyorsa sorunlar çözülemez.

Tıpkı teşhisi doğru konulmayan hastalığın tedavi edilemeyeceği gibi.

Peki, neden-sonuç ilişkisini kurmak çok zor mu?

Bir olayın nedenini bulmak, soyut ve analitik düşünme yeteneğine bağlıdır.

Sonuçlar somuttur. Herkes görür.

Ancak sonuca giden süreci anlayabilmek için bilgi, zekâ ve muhakeme gerekir.

Bu nedenle analitik düşünme yeteneği yeterince gelişmemiş toplumlar, sonuçları görür, tartışır ve ortadan kaldırmaya çalışır.

Peki, bu mümkün olur mu?

Asla.

Çünkü nedenler ortadan kalkmadan sonuçlar ortadan kalkmaz.

Aynı sorunlar, aynı acılar ve aynı çözümsüzlükler devam eder.

Terör ve Şiddet: Sonuçlara Öfkelenmek Sorunu Çözer Mi?

Örnekler üzerinden gidelim.

Gündemimizde sürekli yer alan terör eylemleri, kadına yönelik şiddet ve kadın cinayetleri, sağlık personeline yönelik şiddet ve öldürme eylemleri...

Terör, şiddet ve cinayet herkesin tanık olduğu birer sonuçtur.

Peki, bu sonuçlara giden süreç nedir? Nedenleri nelerdir?

Bu sorular ülkemizde yeterince sorulmaz.

Doğrudan sonuçlara yönelik tepki, öfke ve cezalandırma gündeme gelir.

Eskiden beri devam eden şu zihniyet hâlâ varlığını sürdürmektedir:

“Sallandıracaksın üç kişiyi meydanda, bak o zaman nasıl ortalık sütliman oluyor.”

Oysa bir sorunun yalnızca sonucuna yönelik öfke göstermek, o sorunun nedenlerini ortadan kaldırmaz.

Şiddeti doğuran koşulları araştırmadan, yalnızca cezaların ağırlığını tartışarak kalıcı bir çözüm üretmek mümkün müdür?

Kadına Şiddet ve Sağlıkta Şiddetin Gerçek Nedenleri Araştırılıyor Mu?

Kadına yönelik şiddet ve kadın cinayetleri veya sağlık personeline yönelik şiddet ve öldürme eylemleri, çoğu zaman bir neden-sonuç ilişkisi içinde değerlendirilmez.

Medyanın ve genel olarak toplumun yaklaşımı kaba hatlarıyla şöyledir:

Kadına yönelik şiddet ve cinayet bir sonuçtur. Neden ise erkeklerin saldırgan ve sapık olmasıdır.

Sağlık personeline yönelik şiddet ve öldürme eylemleri bir sonuçtur. Neden ise hasta ve yakınlarının saldırgan ve cani olmasıdır.

O hâlde erkeklere en ağır cezayı verelim, hatta idam cezası verilsin, onları yok edelim.

Hasta ve yakınlarına en ağır cezayı verelim, hatta idam edelim.

Mesele hallolsun!

Peki, gerçekten böyle mi?

Kadına yönelik şiddet ve kadın cinayetlerinin nedenleri araştırılıyor mu?

Konu sadece cezaya ilişkin bir hukuk meselesi midir?

Kadına yönelik şiddet ve kadın cinayetlerindeki faillerin eğitim durumları nedir?

Ekonomik seviyeleri nasıldır?

Kültürel ortamın etkisi ne kadardır?

Faillerin alkol ve uyuşturucu bağımlılığı ne kadardır?

Bunun gibi birçok soruya cevap vermeden gerçek nedenleri bulabilir miyiz?

Peki, ülkemizde bu tür çalışmalar yapılıp kamuoyuyla yeterince paylaşılıyor mu?

Yetkililer, bulunan nedenlere göre gerekli tedbirleri alıyor mu?

Yoksa faillere yönelik öfkeyi teskin edecek beyanatlarla mı geçiştiriliyor?

Aynı soruları sağlık personeline yönelik şiddet ve öldürme eylemleri için de sorabiliriz.

Elbette suç işleyen kişilerin hukuk önünde hesap vermesi gerekir. Ancak cezalandırma ile suçun ortaya çıkmasına yol açan nedenleri araştırmak birbirinin alternatifi değildir.

Cezalandırma suçun hukuki karşılığıdır. Nedenleri araştırmak ise aynı suçların yeniden işlenmesini önlemenin temel şartlarından biridir.

Sürekli Tekrarlanan Sorunlar, Yanlış Teşhisin Göstergesidir

Eğer bir toplumda sorunlar süreğen bir hastalık gibi devam ediyorsa öncelikle sorunu algılamada bir sorun var demektir.

Bir sorunu doğru algılamak, nedenlerini bilmeyi gerektirir.

Gerçek nedenlerini tespit edemediğimiz sorunları çözmek mümkün değildir.

Çünkü nedenler ortadan kalkmadan sonuçlar ortadan kalkmaz.

Ben örneği canımızı çok yaktığı için terör ve şiddet eylemlerinden verdim.

Ekonomide, eğitimde, hukukta ve yönetimde de aynı zaafiyetlerimiz var.

Çabalarımız nedenleri bilmeye, bulmaya ve ortadan kaldırmaya yönelik olmayıp sonuçları tartışarak sonucu ortadan kaldırmaya çalıştığımız için mesafe alamıyoruz.

Hep aynı yerde, aynı sorunlarla, aynı acılarla yaşamaya devam ediyoruz.

Einstein'a atfedilen şu söz, bu durumu anlatmak bakımından oldukça anlamlıdır:

“Hep aynı şeyleri yaparak farklı sonuçlar beklemek aptal insanların işidir.”

Bu sözün Einstein'a ait olduğu kesin olarak doğrulanmış olmasa da anlatmak istediği düşünce açıktır.

Aynı yöntemleri kullanıp aynı yanlışları tekrarlayarak farklı sonuçlar elde etmeyi beklemek, sorun çözme anlayışımızdaki temel çelişkilerden biridir.

Nedenleri Anlamak Emek İster, Anlamamak Daha Büyük Bedel Ödetir

Yazı uzadıkça okunurluğu azalacağı kaygısıyla kısa kesiyorum.

Uzun yazıları okumak çaba ve emek ister.

Tıpkı olayların nedenlerini anlamak için çaba ve emek gerektiği gibi.

Bir sorunun nedenini araştırmak, bilgi toplamak, düşünmek, karşılaştırmak, sorgulamak ve muhakeme etmek kolay değildir.

Ancak bunları yapmadığımızda sorunlar ortadan kalkmıyor.

Aksine aynı sorunlar büyüyerek, çeşitlenerek ve yeni acılar doğurarak karşımıza çıkıyor.

Çaba ve emek vermeyerek çözmediğimiz sorunların bize ne kadar büyük bedeller ödettiğini fark edebilsek büyük ihtimalle bu emek ve çabayı esirgemezdik.

Sonuçlara öfkelenmek kolaydır. Asıl mesele, o sonuçları doğuran nedenleri anlayabilmektir. 

Av. Durdu GÜNEŞ
Şair ve Yazar
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı Köşe Yazarı
dgunes@gazeteankara.com.tr
“Türkiye'nin kalbi Ankara'nın sesi”