Deprem riski karşısında güvenli yapı üretmek, tartışmasız biçimde hayati bir zorunluluktur.

Hiç kimse, can güvenliği riski taşıyan bir binada yaşamak zorunda bırakılmamalıdır.

Hiçbir aile, “Evimiz ayakta kalır mı?” endişesini hayatının olağan parçası saymamalıdır.

Bu nedenle kentsel dönüşüm, Türkiye’nin ertelenemez gündemlerinden biridir.

Ancak tam da bu noktada sorulması gereken daha büyük bir soru vardır:

Bir binayı yenilediğimizde, gerçekten bir mahalleyi de yenilemiş oluyor muyuz?

Bir apartmanın yerine daha yeni, daha yüksek ve daha dayanıklı bir yapı yaptığımızda; o mahallenin ulaşım yükünü, okul ihtiyacını, otopark sorununu, yeşil alanını, altyapısını, sosyal dokusunu, kiracısını, esnafını, yaşlısını ve çocuğunu da hesaba katıyor muyuz?

Kentsel dönüşüm, yalnızca “eskiyi yıkıp yeniyi yapmak” değildir.

Kentsel dönüşüm; bir kentin hafızasıyla, güvenliğiyle, sosyal adaletiyle ve geleceğiyle ilgili büyük bir karar verme sürecidir.

Bu nedenle dönüşümün temel hedefi yalnızca yeni binalar üretmek değil; daha güvenli, daha adil, daha erişilebilir, daha yaşanabilir ve daha dayanıklı mahalleler kurmak olmalıdır.

Dönüşümün İlk Şartı: Güvenli Yaşam Çevresi

Türkiye’de kentsel dönüşümün temel hukuki çerçevesini oluşturan 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun, afet riski taşıyan alanlar ile riskli yapıların bulunduğu arsa ve arazilerde; fen ve sanat normlarına uygun, sağlıklı ve güvenli yaşama çevreleri oluşturulmasına yönelik usul ve esasları düzenliyor.

Buradaki “sağlıklı ve güvenli yaşama çevresi” ifadesi üzerinde dikkatle durmak gerekir.

Çünkü kanunun amacı sadece yeni bir yapı üretmek değildir.

Amaç; insan hayatını koruyan, teknik standartlara uygun, güvenli bir yaşam çevresi oluşturmaktır.

Bu çevre; yalnızca kolon, kiriş, temel, zemin ve beton kalitesinden ibaret değildir.

Bir yaşam çevresi;

ulaşımıyla, altyapısıyla, okuluyla, sağlık hizmetine erişimiyle,

yeşil alanıyla, sosyal donatılarıyla, engelli ve yaşlı yurttaşların erişimiyle,

kamusal alanlarının güvenliğiyle, komşuluk ve dayanışma ilişkileriyle birlikte anlam kazanır.

Bir bina güvenli olabilir.

Ama o binada yaşayan yaşlı yurttaş asansöre erişemiyorsa, engelli birey sokağa çıkamıyorsa, çocuk okuluna güvenle yürüyemiyorsa, aileler yeşil alana ulaşamıyorsa veya mahalle altyapısı artan nüfusu taşıyamıyorsa; dönüşüm eksik kalır.

Bu nedenle kentsel dönüşümün gerçek başarısı, yalnızca “kaç bina yenilendi?” sorusuyla ölçülmemelidir.

Asıl soru şudur:

“Kaç mahalle daha güvenli, daha erişilebilir ve daha yaşanabilir hâle geldi?”

Riskli Yapıdan Riskli Hayata: Sorunu Doğru Tanımlamak

Kentsel dönüşüm tartışmalarında çoğu zaman yalnızca yapı riski konuşulur.

Elbette yapı riski, deprem ülkesi olan Türkiye için yaşamsal önemdedir.

6306 sayılı Kanun’un Uygulama Yönetmeliği, riskli yapıyı; ekonomik ömrünü tamamlamış ya da yıkılma veya ağır hasar görme riski taşıdığı bilimsel ve teknik verilerle tespit edilmiş yapı olarak tanımlıyor.

Ancak kentlerde yalnızca binalar riskli değildir.

Plansız yoğunluk da risktir.

Yetersiz ulaşım da risktir.

Dar sokaklar ve tıkanan acil ulaşım koridorları da risktir.

Yetersiz su, kanalizasyon ve enerji altyapısı da risktir.

Toplanma alanı olmayan mahalleler de risktir.

Çocukların güvenli oyun alanına, yaşlıların sosyal desteğe, engelli bireylerin erişilebilir kamusal mekânlara ulaşamaması da kent yaşamının görünmeyen riskleri arasındadır.

Bir mahallede binaları yenileyip nüfusu artırırken; okul kapasitesini, sağlık hizmetlerini, trafik düzenini, otoparkı, yeşil alanı ve sosyal hizmetleri planlamıyorsak, eski riski başka biçimlerde yeniden üretme ihtimali doğar.

Bu nedenle dönüşüm, sadece yapı stoğuna değil; mahallenin toplam taşıma kapasitesine bakmalıdır.

Şehir planlamasında en zor sorulardan biri budur:

Bir bölge ne kadar yapılaşabilir?

Ama daha önemli soru şudur:

Bir bölge, insan onuruna uygun biçimde ne kadar yaşayabilir?

Bir Mahalle Yalnızca Tapu ve Parselden İbaret Değildir

Bir dönüşüm alanına yalnızca parseller, metrekareler, emsal değerleri ve bağımsız bölümler üzerinden bakmak kolaydır.

Ancak mahalle, plan paftasında görünen çizgilerden çok daha fazlasıdır.

Mahalle; aynı fırından ekmek alan insanların, aynı durakta bekleyen çocukların, aynı sokakta büyüyen kuşakların, birbirini tanıyan esnafın ve zor zamanlarda birbirine kapı açan komşuların ortak hayatıdır.

Dönüşüm sürecinde bu hayatın görünmeyen unsurları kolayca kaybolabilir.

Kiracıların taşınma ve yeniden yerleşme imkânları.

Dar gelirli ailelerin artan maliyetler karşısındaki durumu.

Mahalle esnafının müşteri kaybı ve geçim kaygısı.

Çocukların okul ve oyun alanlarına erişimi.

Yaşlıların alıştıkları sosyal çevreden kopması.

Engelli bireylerin erişilebilirlik ihtiyacı.

Kadınların güvenli kamusal alanlara ve ulaşım hatlarına ulaşabilmesi.

Bu başlıklar dönüşüm sürecinin tali ayrıntıları değildir.

Dönüşümün insanî boyutudur.

UN-Habitat’ın kentsel yenileme yaklaşımı, kentsel yenilemeyi kamu, özel sektör, akademi ve toplum aktörlerini bir araya getiren; sosyal, ekonomik ve çevresel koşulları birlikte iyileştirmeyi amaçlayan bütünleşik bir süreç olarak tanımlıyor. Yaklaşım, özellikle kırılgan grupların ihtiyaçlarının dikkate alınması gerektiğine işaret ediyor.

Bu çerçeve, Türkiye açısından da önemli bir ders sunuyor:

Kentsel dönüşümde bina yenilenirken, mahalleden insan eksilmemelidir.

Hak Sahibi Var, Peki Kiracı Ne Olacak?

Kentsel dönüşüm konuşulurken en çok görünür olan kesim, doğal olarak mülk sahipleridir.

Tapu sahipliği, arsa payı, yeni bağımsız bölüm, maliyet paylaşımı, anlaşma süreci ve finansman gibi konular dönüşümün ana başlıkları arasında yer alır.

Ancak her mahallede yalnızca mülk sahipleri yaşamaz.

Kiracılar vardır.

Yeni evli çiftler vardır.

Öğrenciler vardır.

Düşük gelirli çalışanlar vardır.

Mevsimlik veya geçici işlerde çalışan yurttaşlar vardır.

Uzun yıllardır aynı mahallede oturup mülkiyet sahibi olmayan aileler vardır.

Bu insanlar da o mahallenin sosyal dokusunun parçasıdır.

Dönüşüm sürecinde kiracının sesi duyulmazsa, mahalle yalnızca fiziksel olarak değil; toplumsal olarak da dağılabilir.

Bir mahallede evler yenilenirken, o mahallenin eski sakinleri ekonomik nedenlerle başka yerlere taşınmak zorunda kalıyorsa; dönüşümün sosyal maliyeti doğru biçimde hesaplanmamış demektir.

Bu nedenle dönüşüm projelerinde sadece mülkiyet ilişkileri değil; barınma hakkı, geçici yerleşim, kira baskısı, taşınma maliyeti, sosyal destek ve mahalleye geri dönüş imkânı da dikkate alınmalıdır.

Dönüşümün adil olması, sadece hak sahipleri arasındaki paylaşımın dengeli olması anlamına gelmez.

Adil dönüşüm; kentte yaşayan bütün kesimlerin güvenlik, barınma, erişim ve aidiyet hakkını gözeten dönüşümdür.

Esnaf, Okul, Park ve Sokak: Dönüşümün Görünmeyen Hesabı

Bir mahallede binlerce konut yenilenebilir.

Ama mahalle esnafı ayakta kalamıyorsa, sokaklar yaşanabilir değilse, çocukların oynayacağı alan yoksa, okul kapasitesi yetersizse ve ulaşım sistemi yeni nüfusu taşıyamıyorsa; dönüşüm kent hayatını güçlendirmek yerine zorlaştırabilir.

Kentsel dönüşüm planlarında sıklıkla “kaç konut üretileceği” sorusu öne çıkar.

Oysa bunun yanında şu sorular da sorulmalıdır:

Yeni nüfus için yeterli okul var mı?

Sağlık hizmetleri erişilebilir mi?

Toplu taşıma güzergâhları ve sefer sıklığı yeterli mi?

Otopark ihtiyacı, yaya güvenliğini yok etmeyecek şekilde çözülebiliyor mu?

Yağmur suyu, içme suyu, atık su ve enerji altyapısı yeni yoğunluğu taşıyabilecek mi?

Yeşil alanlar, çocuk oyun alanları ve kamusal mekânlar korunuyor mu?

Mahalle esnafının dönüşüm sürecinde ayakta kalması için destek mekanizmaları bulunuyor mu?

Yangın, ambulans ve afet araçları mahalle içinde rahat hareket edebilecek mi?

Bu soruların hiçbiri lüks değildir.

Bunlar, güvenli ve sağlıklı yaşam çevresinin temel bileşenleridir.

OECD’nin kent politikası yaklaşımı, kentlerde yaşam kalitesini ve daha kapsayıcı toplumları geliştirmek için konut, altyapı, ulaşım, ekonomik fırsatlar ve çevresel sürdürülebilirliğin birlikte ele alınması gerektiğini vurguluyor.

Kentsel dönüşüm de tam olarak bu bütünlük içinde değerlendirilmelidir.

Bir apartman yenilenirken, sokak da yenilenmelidir.

Sokak yenilenirken, mahalle de güçlenmelidir.

Mahalle güçlenirken, kentteki eşitsizlikler daha da derinleşmemelidir.

Dönüşümde Katılım, İmza Toplamaktan Daha Fazlasıdır

Kentsel dönüşüm, karar süreçlerine katılım bakımından en hassas alanlardan biridir.

Çünkü dönüşüm, insanların evini, işini, komşuluğunu, gündelik düzenini ve geleceğe ilişkin güven duygusunu doğrudan etkiler.

Bu nedenle katılım, yalnızca maliklerden imza alınması veya proje hakkında kısa bir bilgilendirme toplantısı yapılmasıyla sınırlı kalmamalıdır.

Katılım;

bilgilendirme, müzakere, alternatifleri görme,

itirazları değerlendirme, sosyal etkileri konuşma, kararların gerekçelerini açıklama

ve uygulama sonrasında süreci izleme hakkını da içermelidir.

UN-Habitat’ın katılımcı planlama araçları, iyi kent yönetişimi için yerel toplulukların karar süreçlerine anlamlı biçimde katılmasının önemini vurguluyor.

Mahalle sakinlerinin yalnızca “ev sahibi” olarak değil; kiracı, esnaf, kadın, genç, yaşlı, çocuk, engelli birey ve kentli olarak da söz sahibi olması gerekir.

Bu nedenle dönüşüm projeleri için “Mahalle Dönüşüm Masaları” kurulabilir.

Bu masalarda;

hak sahipleri, kiracılar, esnaf temsilcileri, muhtarlık,

kent konseyi, belediye ilgili birimleri, şehir plancıları, mimarlar,

inşaat mühendisleri, sosyal hizmet uzmanları, üniversiteler

ve sivil toplum temsilcileri bir araya gelebilir.

Bu masa, dönüşümü yavaşlatan bir bürokrasi değil; dönüşümün daha az ihtilafla, daha fazla bilgiyle ve daha güçlü toplumsal uzlaşıyla yürütülmesini sağlayacak bir ortak akıl mekanizması olabilir.

Yerinde Dönüşüm: İnsanları Yerinden Etmeden Yenilemek

Kentsel dönüşümde en temel ilkelerden biri, mümkün olduğu ölçüde “yerinde dönüşüm” olmalıdır.

Yerinde dönüşüm, yalnızca insanların eski adreslerinde kalması anlamına gelmez.

Aynı zamanda çocukların okulundan kopmaması, yaşlıların alıştığı çevreden uzaklaşmaması, esnafın müşterisini kaybetmemesi, komşuluk ilişkilerinin bütünüyle dağılmaması ve mahalle hafızasının korunması anlamına gelir.

Elbette her bölgede yerinde dönüşüm aynı ölçüde mümkün olmayabilir.

Zemin koşulları, afet riski, altyapı yetersizliği, kamusal alan ihtiyacı veya planlama zorunlulukları farklı çözümler gerektirebilir.

Ancak yerinde dönüşüm mümkün değilse bile; taşınacak yurttaşların barınma, ulaşım, okul, sosyal destek ve geri dönüş imkânlarının açık ve adil biçimde planlanması gerekir.

Dönüşümün başarısı, yalnızca yeni anahtarların teslim edildiği günle ölçülmemelidir.

Asıl başarı, yıllar sonra o mahallede yaşayan insanların kendisini daha güvenli, daha huzurlu, daha eşit ve daha ait hissedip hissetmediğiyle anlaşılır.

Dönüşümde Şeffaflık: Herkes Ne Olacağını Bilmeli

Kentsel dönüşüm süreçlerinde belirsizlik, en büyük kaygı kaynaklarından biridir.

İnsanlar çoğu zaman şunları bilmek ister:

Binam gerçekten riskli mi?

Risk tespitini kim yaptı?

İtiraz hakkım var mı?

Yeni projede haklarım ne olacak?

Maliyet ne olacak?

Ne kadar süre başka yerde kalacağım?

Kiracılar için hangi destekler düşünülüyor?

Mahalledeki okul, park, yol ve sosyal alanlar nasıl değişecek?

Yeni yapılaşma, altyapı ve trafik yükünü artıracak mı?

Bu sorular cevapsız kaldığında, dönüşüm güven üretmez.

Kaygı, söylenti ve çatışma üretir.

Bu nedenle her dönüşüm alanı için kamuya açık bir “Dönüşüm Bilgi Ekranı” kurulmalıdır.

Bu ekranda;

risk tespit sürecinin genel çerçevesi, planlama takvimi,

hak sahipliği ve başvuru süreçleri, sosyal destek mekanizmaları,

geçici barınma seçenekleri, altyapı ve sosyal donatı planları,

toplantı tarihleri, karar tutanakları,

uygulama ilerleme durumu açık, sade ve anlaşılır biçimde paylaşılmalıdır.

Şeffaflık, dönüşümün hızını kesmez.

Tam tersine, bilgi eksikliğinden doğan güvensizliği azaltır ve toplumsal uzlaşmayı güçlendirir.

Kentsel Dönüşüm İçin Yedi İlke

Türkiye’de daha güvenli ve daha adil bir dönüşüm anlayışı için yedi ilke üzerinde birleşebiliriz:

Birincisi: Öncelik insan hayatı ve yapı güvenliği olmalıdır.
Riskli yapılar bilimsel ve teknik ölçütlerle belirlenmeli; dönüşüm süreci can güvenliğini merkeze almalıdır.

İkincisi: Dönüşüm mahalle ölçeğinde planlanmalıdır.
Tek tek binalar yenilenirken; ulaşım, altyapı, okul, sağlık hizmeti, yeşil alan, otopark, sosyal donatı ve afet erişimi birlikte değerlendirilmelidir.

Üçüncüsü: Kiracılar ve kırılgan gruplar görünür olmalıdır.
Hak sahipliğinin yanında, kiracıların, yaşlıların, engelli bireylerin, düşük gelirli ailelerin ve çocuklu hanelerin barınma ve erişim ihtiyaçları da güvence altına alınmalıdır.

Dördüncüsü: Yerinde dönüşüm temel ilke olmalıdır.
Mahalle sakinlerinin sosyal çevresinden kopmaması; mümkün olan her durumda aynı mahallede veya yakın çevrede yaşamını sürdürebilmesi hedeflenmelidir.

Beşincisi: Katılım yalnızca imzadan ibaret olmamalıdır.
Mahalle sakinleri, projenin başından sonuna kadar bilgiye erişebilmeli; alternatifleri görebilmeli, görüş bildirebilmeli ve kararların gerekçelerini takip edebilmelidir.

Altıncısı: Dönüşüm süreci şeffaf ve izlenebilir olmalıdır.
Planlar, maliyetler, takvim, sosyal destekler, altyapı yatırımları ve uygulama ilerlemesi yurttaşların erişimine açık olmalıdır.

Yedincisi: Dönüşüm, sosyal ve çevresel kaliteyi artırmalıdır.
Yeni mahalleler sadece daha dayanıklı binalar değil; daha çok yeşil alan, daha güvenli sokaklar, daha iyi erişilebilirlik, daha güçlü sosyal dayanışma ve daha düşük çevresel yük üretmelidir.

Bu ilkeler, kentsel dönüşümü bir inşaat faaliyeti olmaktan çıkarır.

Onu bir kent hakkı, sosyal adalet ve ortak gelecek meselesine dönüştürür.

Son Söz: Yenilenen Sadece Bina Olursa, Şehir Eksik Kalır

Bir binayı yenilemek önemlidir.

Bir mahalleyi güvenli hâle getirmek daha önemlidir.

Bir mahalleyi güvenli, erişilebilir, yeşil, dayanışmacı ve adil hâle getirmek ise gerçek dönüşümdür.

Kentsel dönüşümün hedefi; daha yüksek yapılar, daha pahalı metrekareler veya daha fazla bağımsız bölüm üretmek olmamalıdır.

Hedef; insan hayatını koruyan, deprem karşısında dirençli, sosyal bağları güçlendiren, eşitsizlikleri azaltan ve kentlinin geleceğe güvenle baktığı yaşam alanları kurmak olmalıdır.

Bugün dönüşüm adına alınan her karar, yalnızca bugünün yapı stoğunu değil; gelecek kuşakların nasıl bir şehirde yaşayacağını da belirliyor.

Bu nedenle dönüşüm, yalnızca bina yenileme meselesi değildir.

Dönüşüm; şehirle, toplumla ve insan onuruyla ilgili büyük bir ortak akıl meselesidir.

Ve asıl soru şudur:

Binaları yenilerken, şehir olma hâlimizi de yenileyebiliyor muyuz?

Dr. Oğuz Poyrazoğlu
Gazi Üniversitesi Teknoloji Fakültesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı – Köşe Yazarı
Kurucu ve Sorumlu Yazı İşleri Müdürü
opoyrazoglu@gazeteankara.com.tr