Ancak her teknolojik sıçrama, beraberinde bir kriz alanı üretir. Yapay zekâ için bu kriz alanının adı açıktır: Etik.

Akademik dünyanın varlık zemini, özgün bilgi üretimidir. Ancak üretken yapay zekâ ile birlikte bu zemin sarsılmaktadır. Çünkü ortaya çıkan metinler, ilk bakışta yeni ve özgün görünse de gerçekte mevcut bilginin yeniden kurgulanmış halidir. Bu durum, bilginin üretildiği değil, yeniden düzenlenip sunulduğu bir süreci ifade eder. Akademide üretken yapay zekanın (LLM- Large Language Model/ Büyük Dil Modeli) kontrolsüz kullanımı, özgünlük ve insan emeğini riske atıyor. Uzmanlar, yapay zekanın tez, makale, sunum ve ödevlerde etik kurallar çerçevesinde kullanılması gerektiğini vurguluyor.

Prof. Dr. Mehmet Serdar Güzel (Ankara Üniversitesi- Yapay Zeka Enstitüsü Müdürü) üretken yapay zekanın metin üretiminde derleme işlevi gördüğünü, referans göstermeden kullanıldığında intihale yol açabileceğini belirtiyor. Analiz, sonuç çıkarma ve metodoloji süreçlerinde insan emeğinin zorunlu olduğunu, yalnızca biçimsel düzenleme veya özetleme için yapay zekanın uygun olduğunu ifade ediyor. Ayrıca, mevcut yapay zekanın dar yapay zeka düzeyinde olduğunu ve genel yapay zekâya geçildiğinde etik standartların daha da kritik hale geleceğini söylüyor.

Prof. Dr. Ebru Akçapınar Sezer (Hacettepe Üniversitesi-Bilgisayar Mühendisliği Bölüm Başkanı) ise LLM’lerin araştırma ve eğitim süreçlerinde doğru pozisyonlanması gerektiğini vurguluyor. Yapay zekâya tüm işin devredilmesi, özgünlükten ödün verilmesine ve insanın temel bilişsel yeteneklerinin körelmesine yol açabilir. Okuma yazma alışkanlıkları gibi kalıcı yetenek kayıplarının etkileri birkaç yıl içinde görülebilir olacağını söylüyor.

Her iki öğretim üyesi uzman da, yapay zekânın faydalı olabilmesi için etik standartların oluşturulmasını ve insan emeğinin korunmasını şart koşuyor.

Daha da dikkat çekici olan, akademik sürecin bütünüyle dönüşme ihtimalidir. Yapay zekâ ile yazılan bir metnin yine yapay zekâ tarafından değerlendirilmesi ve aynı araçlar üzerinden yanıtlanması, insanı sürecin merkezinden uzaklaştırır. Bu noktada insanın rolü, düşünen ve üreten bir özne olmaktan çıkarak, yalnızca yönlendiren bir kullanıcıya indirgenir. Bu ise bilimin temelini oluşturan sorgulama ve eleştirel aklın zayıflaması anlamına gelir.

Yapay zekânın sağladığı kolaylık, beraberinde zihinsel bir tembelleşme riskini de taşır. İnsan, düşünme kapasitesini yitirmez; ancak zamanla düşünmeye duyduğu ihtiyaç azalır. Bu durum, kısa vadede verimlilik artışı gibi görünse de uzun vadede bireysel ve toplumsal düzeyde bilişsel bir gerilemeye yol açabilir. Okuma, yazma ve analiz etme gibi temel becerilerin zayıflaması, yalnızca akademiyi değil, düşünce dünyasının tamamını etkiler.

Bugün karşı karşıya olduğumuz en büyük sorunlardan biri de yapay zekâ kullanımına ilişkin açık ve bağlayıcı etik kuralların henüz yeterince belirlenmemiş olmasıdır. Hangi kullanımın meşru olduğu, hangi noktada etik ihlalin başladığı konusunda ciddi bir belirsizlik söz konusudur. Bu belirsizlik, bireyleri gri alanlara yönlendirirken, akademik dürüstlüğü de zedelemektedir.

Öte yandan yapay zekâ tartışmaları, akademinin kendi yapısal sorunlarını da görünür hale getirmiştir. Yüzlerce sayfalık çalışmaların büyük bir kısmının tekrar niteliğinde olduğu düşünüldüğünde, belki de sorun yalnızca yapay zekâ değildir. Bu durum, bilginin biçimsel olarak çoğaltıldığı ancak özsel katkının sınırlı kaldığı bir yapıya işaret eder. Dolayısıyla yapay zekâ, aynı zamanda akademik üretimin niteliğini sorgulatan bir araç haline gelmiştir.

Bugün kullanılan yapay zekâ sistemleri henüz “dar yapay zekâ” düzeyindedir. Ancak gelecekte genel yapay zekâya geçiş ihtimali, bu tartışmaları çok daha derin ve karmaşık hale getirecektir. İnsan ile makine arasındaki sınırların belirsizleştiği bir dünyada, etik ilkelerin önemi daha da artacaktır.

Dijital çağın en çarpıcı gelişmelerinden biri olan yapay zekâ, insanlık tarihinde belki de ilk kez düşünce üretimi alanına bu denli güçlü bir müdahalede bulunuyor. Sanayi devrimi insanın kas gücünü dönüştürmüş, bilgi çağı ise iletişim biçimlerini yeniden şekillendirmişti. Bugün ise üretken yapay zekâ, doğrudan insan zihninin en temel fonksiyonlarını -yazma, analiz etme, yorumlama- hedef almaktadır.

Ancak her teknolojik sıçrama, beraberinde bir kriz alanı üretir. Yapay zekâ için bu kriz alanının adı açıktır: etik.

Akademik dünyanın varlık zemini, özgün bilgi üretimidir. Ancak üretken yapay zekâ ile birlikte bu zemin sarsılmaktadır. Çünkü ortaya çıkan metinler, ilk bakışta yeni ve özgün görünse de gerçekte mevcut bilginin yeniden kurgulanmış halidir. Bu durum, bilginin üretildiği değil, yeniden düzenlenip sunulduğu bir süreci ifade eder.

Burada temel sorun yalnızca teknik değil, aynı zamanda ahlakidir. Eğer bir metnin kaynağı belirsizse, o metnin aidiyeti de tartışmalıdır. Referanssız üretim, akademik dünyada açıkça intihal olarak tanımlanır. Yapay zekâ ise bu intihali görünmez hale getirme potansiyeline sahiptir. Böylece bilimsel üretim, fark edilmeden bir simülasyon sürecine dönüşebilir.

Daha da dikkat çekici olan, akademik sürecin bütünüyle dönüşme ihtimalidir. Yapay zekâ ile yazılan bir metnin yine yapay zekâ tarafından değerlendirilmesi ve aynı araçlar üzerinden yanıtlanması, insanı sürecin merkezinden uzaklaştırır. Bu noktada insanın rolü, düşünen ve üreten bir özne olmaktan çıkarak, yalnızca yönlendiren bir kullanıcıya indirgenir. Bu ise bilimin temelini oluşturan sorgulama ve eleştirel aklın zayıflaması anlamına gelir.

Yapay zekânın sağladığı kolaylık, beraberinde zihinsel bir tembelleşme riskini de taşır. İnsan, düşünme kapasitesini yitirmez; ancak zamanla düşünmeye duyduğu ihtiyaç azalır. Bu durum, kısa vadede verimlilik artışı gibi görünse de uzun vadede bireysel ve toplumsal düzeyde bilişsel bir gerilemeye yol açabilir. Okuma, yazma ve analiz etme gibi temel becerilerin zayıflaması, yalnızca akademiyi değil, düşünce dünyasının tamamını etkiler.

Bugün karşı karşıya olduğumuz en büyük sorunlardan biri de yapay zekâ kullanımına ilişkin açık ve bağlayıcı etik kuralların henüz yeterince belirlenmemiş olmasıdır. Hangi kullanımın meşru olduğu, hangi noktada etik ihlalin başladığı konusunda ciddi bir belirsizlik söz konusudur. Bu belirsizlik, bireyleri gri alanlara yönlendirirken, akademik dürüstlüğü de zedelemektedir.

Öte yandan yapay zekâ tartışmaları, akademinin kendi yapısal sorunlarını da görünür hale getirmiştir. Yüzlerce sayfalık çalışmaların büyük bir kısmının tekrar niteliğinde olduğu düşünüldüğünde, belki de sorun yalnızca yapay zekâ değildir. Bu durum, bilginin biçimsel olarak çoğaltıldığı ancak özsel katkının sınırlı kaldığı bir yapıya işaret eder. Dolayısıyla yapay zekâ, aynı zamanda akademik üretimin niteliğini sorgulatan bir araç haline gelmiştir.

Bugün kullanılan yapay zekâ sistemleri henüz “dar yapay zekâ” düzeyindedir. Ancak gelecekte genel yapay zekâya geçiş ihtimali, bu tartışmaları çok daha derin ve karmaşık hale getirecektir. İnsan ile makine arasındaki sınırların belirsizleştiği bir dünyada, etik ilkelerin önemi daha da artacaktır.

Sonuç ve Değerlendirme

Yapay zekâ, insanlık için sadece bir teknoloji değil, aynı zamanda bir sınavdır. Bu sınavın özü, onu nasıl kullandığımız ve etik kurallarla nasıl yönlendirdiğimizle ilgilidir. Sorun, yapay zekânın varlığı değil; onu bilinçsiz ve sorumsuzca kullanmamızdır. Akademik dünyada özgünlük, emek ve sorumluluk korunmazsa, bilimsel üretim hız kazanabilir, ama anlamını kaybeder. İnsan düşüncesinin yerini makine çıktıları aldığında, bilgi çoğalır; ancak hakikat ve eleştirel akıl zayıflar.

Yapay zekâ, düşünmeyi kolaylaştırsa da, insanın temel zihinsel yeteneklerini köreltebilir. Analiz, yorum ve yaratıcı düşünme gibi beceriler, makinenin sağladığı hızlı çözümler karşısında geri planda kalabilir. Akademik süreç, yalnızca veri üretmekten ibaret hale gelirse, öğrenciler ve araştırmacılar bağımsız düşünme yetilerini kaybeder. Bu durum, uzun vadede toplumun genel bilişsel kapasitesini de etkiler.

Çözüm, yapay zekâyı reddetmek değil; onu etik sınırlar içinde ve insan aklını destekleyen bir araç olarak kullanmaktır. Biçimsel düzenleme, özetleme ve veri analizi gibi alanlarda yapay zekâ etkin olabilir; ancak hipotez geliştirme, metodoloji tasarımı ve özgün yorum gibi kritik süreçler, insan emeğine ihtiyaç duyar.

Yapay zekâ kullanımında bağlayıcı etik kuralların belirlenmesi ise şarttır. Bu kurallar; kullanım sınırlarını, kaynak gösterme zorunluluğunu, veri doğruluğunu ve insan gözetimini kapsamalıdır. Etik standartlar, akademik süreçleri ve toplumsal bilgi güvenliğini korur.

Sonuç olarak, bilgiye erişim her geçen gün kolaylaşırken, onu anlamlı kılan hâlâ insanın eleştirel düşünme ve yorumlama kapasitesidir. Yapay zekâ doğru kullanıldığında, insanlığın ilerlemesine katkı sağlar; ama kontrolsüz bırakılırsa, bilim hız kazanır ama hakikat zayıflar. Bu nedenle, yapay zekâyı bir tehdit olarak görmek yerine, onu bilinçli ve etik bir şekilde rehber olarak konumlandırmak en akıllıca yol olacaktır.

Saygılarımla,
Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Köşe Yazarı
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara DHP – www.gazeteankara.com.tr

Yapay Zekanın Etik Sınavı-Yapay zekanın denetimsiz kullanımı akademide özgünlük ve emeği riske atıyor başlıklı yazıyı okumak için bağlantı üzerine tıklayınız.