Michael H. Hart’ın (d. 28 Nisan 1932, New York, Amerikalı astrofizikçi ve yazar) dikkat çektiği husus son derece nettir: Peygamberimiz Hz. Muhammed, tarihte hem dini hem de siyasi liderliği aynı şahsiyette birleştirmiş nadir biridir. Bu durum, onun etkisini yalnızca inanç alanıyla sınırlı olmaktan çıkarıp toplumsal, hukuki ve siyasal düzlemlere taşımaktadır. Bir başka ifadeyle, burada söz konusu olan yalnızca bir inanç sistemi değil; aynı zamanda bir toplum inşasıdır.

Bu noktada 7. yüzyıl Arabistan toplumunun sosyolojik yapısını dikkate almadan yapılan her analiz eksik kalacaktır. Çünkü söz konusu dönem, modern anlamda merkezi bir devlet yapısından ziyade, kabileler arası ilişkilerin belirleyici olduğu bir sosyal düzene dayanıyordu. Bireyin kimliği, büyük ölçüde mensup olduğu kabile ile tanımlanıyor; hukuki ve sosyal güvence de yine bu kabile aidiyeti üzerinden sağlanıyordu. Bu durum, toplumda güçlü olan kabilelerin zayıflar üzerinde baskı kurabildiği, adaletin evrensel ilkelerden ziyade güç dengeleriyle şekillendiği bir yapı ortaya çıkarıyordu.

Buna ek olarak kölelik, yalnızca ekonomik bir gerçeklik değil, aynı zamanda toplumsal hiyerarşinin temel unsurlarından biriydi. Köleler çoğu zaman insan olarak değil, mülkiyetin bir parçası olarak görülüyordu. Bu nedenle sosyal hareketlilik neredeyse yok denecek kadar sınırlıydı. Kadınların konumu da benzer şekilde ciddi kısıtlamalar içeriyordu; miras, şahitlik ve toplumsal görünürlük gibi alanlarda erkeklere kıyasla son derece sınırlı haklara sahiptiler. Kız çocuklarının değersiz görülmesi ve hatta kimi uygulamalarda yaşam hakkının bile tartışmalı hale gelmesi, dönemin sert sosyal gerçeklikleri arasındaydı.

İşte böyle bir ortamda ortaya çıkan mesaj, mevcut yapıyı köklü biçimde sorgulayan bir nitelik taşımaktaydı. Eşitlik, adalet ve insan onuru gibi kavramlar, sadece ahlaki öğütler olarak değil, toplumsal düzeni yeniden şekillendiren ilkeler olarak ortaya konuldu. Bu yönüyle söz konusu dönüşüm, yalnızca bireysel davranışları değil, kabile temelli hiyerarşik yapıyı da hedef alan kapsamlı bir dönüşüm ve değişim süreciydi. Bu nedenle bu mesajı yalnızca dini bir çağrı olarak görmek, onun tarihsel etkisini anlamayı daraltır; çünkü burada aynı zamanda bir sosyal reform süreci söz konusudur.

Nitekim Bilal-i Habeşi örneği, bu dönüşümün hem sembolik hem de toplumsal boyutunu açık biçimde ortaya koyar. Bilal-i Habeşi’nin kölelik statüsünden gelmesi, onun Mekke toplumunda en alt sosyal tabakalardan biri olarak kabul edilmesi anlamına geliyordu. Bu tür bireylerin söz hakkı, saygınlık ve kamusal görünürlük elde etmesi, dönemin yerleşik sosyal hiyerarşisi içinde neredeyse imkânsızdı.

Ancak onun İslam toplumunda kazandığı konum, bu yapının köklü biçimde sorgulandığını göstermektedir. Özellikle Kâbe gibi kutsal ve sembolik değeri yüksek bir mekânda ezan okuması, yalnızca bireysel bir yükseliş değil, aynı zamanda sosyal statüye dayalı ayrımcılığın reddi anlamına gelmektedir. Bu durum, insanın değerinin ırkı, kabilesi veya sosyal konumuyla değil, inancı ve ahlaki duruşuyla ölçüldüğüne dair güçlü bir mesaj içermektedir.

Dolayısıyla Bilal-i Habeşi örneği, İslam’ın eşitlik anlayışını soyut bir ilke olmaktan çıkarıp somut bir toplumsal pratiğe dönüştürdüğünü gösteren önemli bir tarihsel vakadır. Bu yönüyle, sadece bireysel bir hikâye değil, aynı zamanda dönemin sosyal düzenine yöneltilmiş yapısal bir eleştiri niteliği taşımaktadır.

Ancak günümüze geldiğimizde, bu büyük tarihsel mirasın aktarımı konusunda ciddi bir problemle karşı karşıyayız. Bir tarafta Peygamberimiz Hz. Muhammed’i indirgemeci ve çoğu zaman bağlamından kopuk eleştirilerle değerlendiren bir yaklaşım; diğer tarafta ise onun hayatını özünden uzaklaştırarak, tali ve yüzeysel detaylara sıkıştıran bir anlatım biçimi bulunmaktadır. Her iki yaklaşım da, insanlık tarihinin en önemli şahsiyeti olan Peygamberimizi anlamaktan ziyade, onu ya daraltmakta ya da etkisizleştirmektedir.

Oysa asıl mesele, Peygamberimiz Hz. Muhammed’in ortaya koyduğu evrensel ilkeleri doğru bir şekilde kavrayabilmektir. Sosyal adalet, insan onuru, kadınların ve zayıfların korunması, ırkçılığa karşı açık bir duruş ve ahlaki liderlik… Bunlar, yalnızca tarihsel bir dönemin değil, bugünün dünyasının da en temel ihtiyaçlarıdır.

Burada sorulması gereken soru şudur: Bu kadar güçlü ve güncel mesajlar varken, neden anlatılarımızı tali meseleler etrafında şekillendiriyoruz? Neden dönüştürücü olanı değil, dikkat dağıtıcı olanı öne çıkarıyoruz?

Sonuç olarak, Peygamberimizi anlamak, onu yalnızca bir inanç önderi olarak değil; aynı zamanda bir toplumsal dönüşüm aktörü olarak değerlendirmeyi gerektirir. Tarihsel şahsiyetleri doğru okumak, bugünü anlamanın ve geleceği inşa etmenin en sağlam yollarından biridir. Aksi hâlde, büyük fikirleri küçük tartışmalara feda etmeye devam ederiz.

Sonuç ve Değerlendirme

Peygamberimiz Hz. Muhammed’in tarihsel etkisini anlamak, onu yalnızca dini bir lider olarak değerlendirmekle sınırlı bir yaklaşımı aşmayı gerektirir. Michael H. Hart’ın değerlendirmesinde de vurgulandığı üzere, onun etkisi hem inanç dünyasında hem de toplumsal ve siyasal yapıda köklü dönüşümler üretmiştir. Bu yönüyle Hz. Muhammed, bireysel bir peygamberlik misyonunun ötesinde, çok katmanlı bir toplumsal dönüşümün kurucu aktörü olarak okunmalıdır.

7.   yüzyıl Arabistan toplumunun kabileci, eşitsiz ve hiyerarşik yapısı dikkate alındığında, ortaya konulan mesajın dönüştürücü niteliği daha açık biçimde anlaşılmaktadır. Eşitlik, adalet ve insan onuru gibi ilkeler, yalnızca ahlaki çağrılar değil; aynı zamanda mevcut sosyal düzeni dönüştüren yapısal müdahaleler olarak karşımıza çıkmaktadır. Bilal-i Habeşi örneği gibi yüzlerce örnek bu dönüşümün teorik değil pratik bir karşılığı olduğunu göstermesi bakımından önemli bir tarihsel referanstır.

Günümüzde ise bu tarihsel mirasın anlaşılmasında iki uç yaklaşımın etkili olduğu görülmektedir: indirgemeci eleştiriler ve bağlamından koparılmış yüzeysel anlatılar. Her iki yaklaşım da Hz. Muhammed’in tarihsel rolünü bütüncül biçimde kavramayı zorlaştırmakta ve evrensel mesajların görünürlüğünü azaltmaktadır.

Bu nedenle tarihsel şahsiyetlerin doğru okunması, yalnızca geçmişi anlamak için değil, aynı zamanda bugünün toplumsal sorunlarına ışık tutmak için de zorunludur. Hz. Muhammed’in ortaya koyduğu evrensel değerler, günümüz dünyasında da adalet, eşitlik ve insan onuru tartışmalarına güçlü katkılar sunabilecek niteliktedir. Tarihsel figürleri bağlamı içinde ve bütüncül bir perspektifle değerlendirmek, hem akademik sorumluluk hem de düşünsel bir gerekliliktir. Sürçü lisan eyledik ise affola!

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM-Köşe Yazarı                                                         
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara DHP – www.gazeteankara.com.tr 
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”