Zihnimiz, ağır travmalarla baş edebilmek için güçlü savunma mekanizmaları geliştirir. Bu mekanizmalar, bireyin hayatta kalmasını sağlar; onu dağılarak parçalanmaktan korur. Ne var ki aynı zihin, daha küçük ölçekli, “katlanılabilir” sorunlar söz konusu olduğunda aynı kararlılığı göstermez. Bu tür sorunlar çoğu zaman çözülmek yerine ertelenir, bastırılır ya da daha doğru bir ifadeyle, onlarla yaşamaya alışılır.

Gündelik hayat, insanın sorunları çözmek yerine onlarla birlikte yaşamayı tercih ettiği sayısız küçük örnekle doludur

Örneğin, kronik bir baş ağrısı yaşayan bir kişi düşünelim. Bu kişi, altta yatan nedeni araştırmak ya da bir uzmana başvurmak yerine, her ağrı hissettiğinde geçici olarak ağrı kesici almayı tercih eder. Ağrı ortadan kalkmaz; sadece ertelenir. Zamanla bu durum, bireyin yaşamının olağan bir parçası haline gelir.

Benzer bir durum çalışma hayatında da görülür. İş yerinde sürekli mutsuz olan bir çalışan, iş değiştirme ya da koşulları iyileştirme yollarını aramak yerine, “alıştım artık” diyerek mevcut durumunu sürdürür. Sabahları isteksiz uyanmak, işe gitmek istememek bir süre sonra normalleşir. Sorun çözülmez; yalnızca katlanılabilir bir forma sokulur.

İnsan ilişkilerinde bu eğilim daha da belirgindir. Sürekli küçük kırgınlıklar yaşayan bir arkadaşlık ya da ilişki, açık iletişimle onarılmak yerine görmezden gelinerek devam ettirilir. “Büyütmeye değmez” düşüncesi, zamanla biriken duygusal mesafeyi perdeleyen bir gerekçeye dönüşür. Oysa çözülmeyen her küçük sorun, ilişkinin derin yapısını yavaş yavaş aşındırır.

Fiziksel yaşam alanlarında bile benzer bir alışma mekanizması devrededir. Örneğin, evinde sürekli küçük bir su sızıntısı olan biri, tesisatı tamir ettirmek yerine altına bir kap koyarak durumu idare eder. Sızıntı devam eder; kişi ise onu yönetmenin pratik bir yolunu bulduğunu düşünür. Ancak bu geçici çözüm, daha büyük bir sorunun-evi su basmasının- habercisi olabilir.

Tüm bu örnekler, ortak bir zihinsel eğilime işaret eder: İnsan, çoğu zaman sorunu ortadan kaldırmak yerine onunla yaşamayı öğrenir. Çünkü çözüm aramak çaba, risk ve değişim gerektirir. Oysa alışmak, kısa vadede daha az maliyetlidir. Ne var ki bu düşük maliyetli tercih, uzun vadede daha büyük bedeller doğurabilir.

Benzer bir durum, aile içi ilişkilerde de görülür. Örneğin, ebeveyn ile yetişkin bir çocuk arasındaki iletişimsizlik yıllarca sürer. Taraflar birbirlerini kırmamak adına derin meseleleri açmaktan kaçınır, yüzeysel bir uyum içinde ilişkiyi sürdürürler. Zamanla bu mesafe normalleşir; hatta çoğu zaman “bizim ilişkimiz zaten böyle” denilerek meşrulaştırılır. Oysa burada sürdürülen şey sağlıklı bir bağ değil, alışılmış bir mesafedir.

Dostluklarda da benzer bir alışma biçimi ortaya çıkar. Sürekli tek taraflı fedakârlık üzerine kurulu bir arkadaşlık düşünelim. Taraflardan biri hep anlayan, hep tolere eden konumundadır. Bu dengesizlik- birisinin bazı şeyleri feda ederken, diğerinin kâr etmesi- zamanla fark edilse bile dile getirilmez; çünkü ilişkiyi riske atma ihtimali, mevcut rahatsızlıktan daha büyük bir tehdit olarak algılanır. Böylece sorun çözülmez, yalnızca görünmez kılınır.

İş ilişkileri de bu dinamikten bağımsız değildir. Sürekli değersiz hisseden bir çalışan, yöneticisiyle açık bir iletişim kurmak yerine, durumu kabullenerek performansını düşürmeden sürdürmeye çalışır. İçsel bir tatminsizlikle yürütülen bu ilişki biçimi, zamanla tükenmişliğe zemin hazırlar. Ancak birey, belirsizlikten kaçınmak adına bu durumu sürdürmeyi seçer.

Tüm bu örneklerde ortak olan nokta şudur: İnsan, ilişkilerdeki sorunları çözmek yerine onları yönetilebilir bir düzeye indirerek yaşamayı tercih eder. Çünkü çözüm aramak, yalnızca mevcut durumu değil, ilişkinin bütün yapısını sorgulamayı gerektirir. Bu da belirsizlik, kayıp ve değişim ihtimalini beraberinde getirir. Oysa alışılmış sorunlar, her ne kadar rahatsız edici olsa da tanıdık oldukları için daha katlanılabilir görünür.

Ekonomik yaşamda da benzer bir zihinsel örüntüyle karşılaşmak mümkündür. Yoksunluk içinde yaşayan bir bireyin “nasıl olsa soğan ekmekle doyuyorum” düşüncesi, ilk bakışta bir kanaatkârlık göstergesi gibi algılanabilir. Oysa bu ifade, çoğu zaman bir tür sessiz kabullenişi yansıtır. Birey, mevcut koşulların dışına çıkmayı zor, riskli ya da imkânsız görerek, elindekine razı olmayı tercih eder. Bu tercih, kısa vadede bir denge sağlar; ancak uzun vadede arayış duygusunu köreltir.

Bu durum yalnızca temel ihtiyaçlar düzeyinde değil, daha geniş ekonomik davranışlarda da kendini gösterir. Örneğin, yıllarca düşük ücretle çalışan bir birey, daha iyi koşullar aramak yerine mevcut işine tutunmayı seçebilir. “Hiç yoktan iyidir” düşüncesi, bir süre sonra değişimin önündeki en güçlü engellerden biri haline gelir. Oysa bu yaklaşım, bireyin hem maddi hem de mesleki gelişimini sınırlayan görünmez bir çerçeve oluşturur.

Benzer bir eğilim, girişimcilik potansiyelinde de gözlemlenir. Kendi işini kurma fikrine sahip olan birçok insan, başlangıç risklerini göze alamadığı için bu düşünceyi sürekli erteler. Mevcut gelir düzeni yetersiz olsa bile, belirsizlik ihtimali bireyi yerinde tutar. Böylece potansiyel, düşünce aşamasında kalır; eyleme dönüşemez.

Tüketim alışkanlıklarında da bu kabullenişin izleri sürülebilir. Kalitesiz ya da ihtiyaçları tam karşılamayan ürünleri kullanmaya devam eden birey, alternatifleri araştırmak ya da daha iyisine ulaşmak için çaba göstermeyebilir. Zamanla bu durum normalleşir ve beklenti düzeyi düşer. İnsan, daha iyisinin mümkün olabileceğini düşünmemeye başlar.

Tüm bu örnekler, ekonomik yaşamda “idare etme” davranışının ne denli yaygın olduğunu gösterir. Bu davranış, bireyin hayatta kalmasını kolaylaştırırken, aynı zamanda onu mevcut koşulların sınırları içine hapseder. En kritik nokta ise şudur: İnsan, çoğu zaman içinde bulunduğu durumun sınırlarını değil, kendi kabullenişinin sınırlarını yaşar. Bu nedenle ekonomik yoksunluk kadar, o yoksunluğa yönelik zihinsel uyum da bireyin yaşam ufkunu belirleyen temel etkenlerden biri haline gelir.

Burada temel sorun şudur: İnsan gerçekten güçlü olduğu için mi dayanır, yoksa değişimden kaçındığı için mi alışır? Bu sorunun cevabı, bireyin yaşamla kurduğu ilişkinin niteliğini belirler. Çünkü küçük sorunlara gösterilen kayıtsızlık, zamanla daha büyük problemlerin zeminini hazırlar. Bastırılan her rahatsızlık, çözülmemiş her gerilim, birikerek daha karmaşık bir hale dönüşür.

Sonuç ve Değerlendirme

Bu çalışma, insanın gündelik yaşam içerisinde karşılaştığı sorunlara yönelik geliştirdiği tutumları, özellikle “dayanıklılık” ile “alışma” arasındaki ince fakat belirleyici fark üzerinden ele almıştır. Görüldüğü üzere, birey çoğu zaman karşılaştığı güçlükleri çözmek yerine onlarla birlikte yaşamayı tercih etmekte; bu tercih ise kısa vadede bir denge sağlarken, uzun vadede daha derin ve karmaşık problemlerin zeminini hazırlamaktadır.

Sonuç olarak, insanın dayanıklılığı ile alışma eğilimi arasındaki sınırı doğru biçimde ayırt etmek büyük önem taşır. Dayanıklılık, bireyin sorunla yüzleşmesini, onu anlamlandırmasını ve nihayetinde aşmasını içerir. Bu yönüyle dönüştürücü ve geliştiricidir. Oysa alışma, çoğu zaman sorunu görünmez kılar; birey, çözüm üretmek yerine mevcut durumu kabullenerek yaşamını sürdürür. Bu kabulleniş, fark edilmeden yerleşen bir edilgenlik haline dönüşebilir.

Bu bağlamda, yaşamın “küçük” görünen aksaklıklarını göz ardı etmemek gerekir. Çünkü çoğu zaman büyük kırılmalar, ihmal edilen küçük sorunların birikimiyle ortaya çıkar. Bireyin fiziksel rahatsızlıklarından sosyal ilişkilerine, ekonomik tercihlerinden içsel dünyasına kadar pek çok alanda gözlenen bu eğilim, insanın yaşam kalitesini doğrudan etkilemektedir. Dolayısıyla, anlık rahatlama sağlayan geçici uyum stratejileri yerine, kalıcı iyilik halini hedefleyen bilinçli müdahaleler ön plana çıkarılmalıdır.

Son aşamada insan, yalnızca büyük acılarla değil, çoğu zaman farkına varmadığı küçük rahatsızlıklarla da şekillenir. Bu küçük ve sessiz birikimler, bireyin yaşam yönünü belirleyen görünmez dinamikler haline gelir. Bu nedenle, gerçek bir iyilik hali, ancak bu birikimlerin fark edilmesi ve dönüştürülmesiyle mümkün olabilir.

Saygılarımla,
Prof. Dr. Ayhan ERDEM - Köşe Yazarı
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara DHP- www.gazeteankara.com.tr