Bu ülkeler sporu yalnızca bir müsabaka olarak görmez. Spor onlar için bir sağlık politikasıdır, bir eğitim politikasıdır, bir toplumsal kalkınma aracıdır. Milli güvenliğin ve sosyal bütünleşmenin en kritik unsurlarından biridir. Dolayısıyla spor yatırımları, kısa vadeli başarı beklentileriyle değil, gelecek nesilleri inşa etme anlayışıyla planlanmaktadır.

Avrupa'nın En Büyük Başarısı: Çocuğu Kaybetmemek

Gelişmiş ülkelerde temel amaç yalnızca şampiyon yetiştirmek değildir. Asıl hedef, her çocuğun mutlaka bir spor dalıyla tanışmasını sağlamaktır. Çünkü sporun kazandırdığı disiplin, özgüven, takım çalışması ve problem çözme becerileri yalnızca spor sahalarında değil, hayatın her alanında bireyin gelişimine katkı sağlar.

Bu nedenle Avrupa'da spor sisteminin ilk basamağı okul değildir. Aslında okul, aile ve yerel yönetimler birlikte hareket eden tek bir sistemin parçalarıdır.

Çocuk ilkokula başladığı ilk yıllardan itibaren temel hareket eğitimi almaya başlar:

• Koşar…
• Zıplar…
• Tırmanır…
• Yüzer…
•  Denge kurar…
• Top yakalar…
• Ritim çalışmaları yapar…

Bütün bunlar geleceğin sporcusunu seçmek için değil; sağlıklı bir birey yetiştirmek için uygulanır. Çünkü iyi bir sporcu olmanın ilk şartı, iyi hareket edebilen bir çocuk olmaktır.

Beden Eğitimi Bir "Boş Ders" Değildir

Türkiye'de uzun yıllardır beden eğitimi dersleri ne yazık ki akademik derslerin gölgesinde kalmaktadır. Sınav yaklaştığında ilk vazgeçilen derslerden biri beden eğitimidir. Oysa Avrupa ülkelerinde tam tersi bir anlayış hâkimdir.

Fransa ve Almanya gibi ülkelerde beden eğitimi haftalık eğitim programının vazgeçilmez parçalarından biridir. Macaristan'da ise çocuklar haftanın her günü beden eğitimi dersi almaktadır. Üstelik bu dersler yalnızca futbol oynanarak geçirilen saatlerden oluşmaz. Müfredatın içinde atletizm, yüzme, cimnastik, koordinasyon çalışmaları, takım sporları ve temel motor becerilerin geliştirilmesine yönelik planlı uygulamalar yer almaktadır.

Avrupa ülkelerinde beden eğitimi dersleri yüksek saatlerle ve sistematik bir içerikle yürütülürken, ülkemizde haftalık ders saatleri oldukça sınırlı kalmaktadır.

İşte fark tam burada ortaya çıkmaktadır: Biz çocuklara spor yaptırıyoruz, onlar ise spor eğitimi veriyor. Bu iki kavram birbirinden tamamen farklıdır.

Okul ile Kulüp Arasında Köprü Kurmak

Avrupa modelinin belki de en güçlü yönü okul ile spor kulübü arasındaki organik bağdır. Bir beden eğitimi öğretmeni öğrencisindeki yeteneği fark ettiğinde süreç okul kapısında sona ermez. Yerel spor kulüpleri devreye girer, antrenörler çocukları takip eder, belediyeler tesis desteği sağlar, federasyonlar gelişim programlarını planlar ve aile sürekli bilgilendirilir. Böylece çocuk, eğitim hayatını aksatmadan spor yaşamını sürdürebilir.

Türkiye'de ise bu zincirin önemli halkaları çoğu zaman kopuktur:

• Okul başka bir kurumdur,
• Kulüp başka bir kurumdur,
• Belediye farklı çalışır,
• Federasyon farklı plan yapar,
• Aile ise bu karmaşık yapı içerisinde ne yapacağını bilemez.

Sonuç olarak yetenekli çocukların önemli bir kısmı sistemin dışına çıkar. Almanya ve İskandinav ülkelerinde okul ile spor kulüpleri entegre çalışırken, Türkiye'de bu iki yapının birbirinden kopuk olması en büyük engelimizdir.

Spor Salonu Olmayan Okul, Laboratuvarı Olmayan Üniversite Gibidir

Bir eğitim kurumunun laboratuvarı yoksa bilim üretmesi ne kadar zorsa, spor salonu olmayan bir okulun da spor kültürü oluşturması o kadar güçtür.

Ne yazık ki ülkemizde hâlâ çok sayıda devlet okulunda kapalı spor salonu bulunmamaktadır. Bazı okullarda beden eğitimi dersleri beton zeminlerde yapılmakta; kış aylarında ise dersler sınıf ortamında teorik anlatımlarla geçmektedir. Oysa hareket edilmeden spor öğrenilemez. Yüzme kitabından yüzme öğrenilemeyeceği gibi, basketbol da yalnızca tahtaya çizilen şemalarla öğretilemez.

Çocuk topa dokunmalıdır. Minderde yuvarlanmalıdır. Havuzla tanışmalıdır. Raket tutmalıdır. Avrupa'da okullar spor salonu, yüzme havuzu ve farklı spor alanlarıyla desteklenirken, Türkiye'de önemli sayıda okulun temel spor altyapısından yoksun olması acilen çözülmesi gereken bir tablodur.

Spor Kültürü Evde Başlar

Bir başka önemli fark ise ailelerin spora bakış açısıdır. Gelişmiş ülkelerde aileler çocuklarının spor yapmasını zaman kaybı olarak görmez; aksine sporun akademik başarıyı desteklediğine inanırlar. Hafta sonları ailece bisiklet sürmek, doğa yürüyüşüne çıkmak, yüzmeye gitmek veya mahalle kulübünün maçını izlemek günlük yaşamın doğal parçalarıdır.

Türkiye'de ise birçok aile çocuklarını iyi niyetle şu ikilemle karşı karşıya bırakmaktadır: "Önce derslerini bitir, sporu sonra düşün."

Bu anlayış zamanla şu cümlelere dönüşür:

• "LGS var."
• "YKS var."
• "Dershane var."

Ve sonunda spor tamamen hayatın dışına itilir. Oysa spor, ders çalışmanın alternatifi değil; zihinsel gelişimi destekleyen en önemli araçlardan biridir.

Avrupa'nın Asıl Sırrı

Avrupa'nın başarısının sırrı daha fazla para harcaması değildir. Asıl başarı; planlamadır, sürekliliktir, kurumsallaşmadır ve en önemlisi çocuk merkezli düşünmektir.

Hiçbir ülke olimpiyat şampiyonunu yirmi yaşında yetiştirmez. Şampiyonlar ilkokul bahçelerinde keşfedilir, ortaokulda geliştirilir, lisede desteklenir ve üniversitede profesyonelleştirilir. Biz ise çoğu zaman yalnızca sonucu konuşuyoruz. Oysa başarı, madalya töreninde değil; yıllar önce okul bahçesinde başlar.

Belki de Türkiye'nin en büyük ihtiyacı yeni spor tesislerinden önce yeni bir spor anlayışıdır. Çünkü zihniyet değişmeden, yapılan yatırımlar istenilen sonucu vermeyecektir. Gerçek spor devrimi, çocukların spor yaptığı bir toplum oluşturmaktan geçer.

Sonuç ve Değerlendirme

Avrupa’nın spor alanındaki sürdürülebilir başarısını ve Türkiye’nin mevcut tablosunu bütüncül bir gözle değerlendirdiğimizde; sorunun "tesis eksikliği" ya da "genetik yetersizlik" olmadığını net bir biçimde ifade edebiliriz. Temel meselemiz, sporu hayatın odağına koyan bütünleşik bir sistemimizin ve zihniyet yapımızın bulunmayışıdır.

Gelişmiş ülkeler sporu sadece kürsüye çıkıp madalya almak veya tek bir branşın (futbolun) etrafında kenetlenmek olarak görmemektedir. Spor; bireyin fiziksel ve zihinsel gelişimini sağlayan bir eğitim aracı, toplum sağlığını koruyan ve sağlık harcamalarını düşüren bir halk sağlığı politikası, gençleri zararlı alışkanlıklardan uzak tutan bir sosyal bütünleşme mekanizmasıdır.

Türkiye'nin spor potansiyelini gerçeğe dönüştürebilmesi için atması gereken öncelikli adımları şu başlıklar altında özetleyebiliriz:

1. Müfredat ve Zihniyet Dönüşümü

Beden eğitimi dersleri sınav baskısının gölgesinde feda edilen "boş dersler" olmaktan acilen çıkarılmalıdır. Erken çocukluk döneminde motor becerileri ve hareket kültürünü geliştiren müfredatlar uygulanmalı; haftalık ders saatleri İskandinav ve Avrupa standartlarına (her gün veya haftada en az 4-5 saat) çekilmelidir.

2. Okul-Kulüp-Yerel Yönetim Entegrasyonu

Gençlik ve Spor Bakanlığı, Millî Eğitim Bakanlığı, belediyeler ve özerk federasyonlar birbirinden kopuk adalar gibi çalışmayı bırakmalıdır. Okulda keşfedilen yeteneğin doğrudan mahalle kulübüne ve belediye tesislerine yönlendirildiği, bürokrasiden arındırılmış organik bir zincir kurulmalıdır.

3. Okul Altyapılarının Güçlendirilmesi

Laboratuvarı olmayan bir üniversitenin bilim insanı yetiştirmesi nasıl imkânsızsa, kapalı spor salonu, bahçesi veya temel altyapısı olmayan bir okulun da sporcu yetiştirmesi beklenemez. Devlet okullarının fiziksel imkânları iyileştirilmeli, fiziki alanı yetersiz okullar ise en yakındaki belediye ve kulüp tesislerini ücretsiz/sistematik biçimde kullanabilmelidir.

4. Aile ve Toplum Farkındalığı

Spor ile akademik başarının birbirinin rakibi değil, birbirinin tamamlayıcısı olduğu bilinci ailelere aktarılmalıdır. LGS, YKS gibi merkezi sınav sistemleri, çocukları spordan koparan birer engel olmaktan çıkarılmalı; sportif devamlılık ve başarı akademik yönlendirme süreçlerinde de destekleyici bir kriter olarak ele alınmalıdır.

Özetle; Olimpiyat şampiyonlukları 20 yaşında bir gecede kazanılmaz; 7 yaşında bir okul bahçesinde atılan ilk adımla başlar. Türkiye, devasa stadyumlara harcadığı kaynağın ve ilgisinin makul bir kısmını ilkokul bahçelerine, mahalle sahalarına ve beden eğitimi öğretmenlerinin gelişimine ayırdığı gün gerçek spor ülkesi olma yoluna girecektir. Başarı tesadüf değil, iyi kurulmuş bir sistemin sonucudur.

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”

Dizinin önceki yazısı:

Futbolun Gölgesinde Kalan Bir Milletin Spor Potansiyeli - I. Bölüm