Süda Solmaz’ın felsefe, filozoflar ve büyük fikirler üzerine hazırladığı değerli ve düşündürücü dijital içeriklerden biri de beni böyle bir düşünce yolculuğuna çıkardı. Solmaz; çok başarılı bir araştırmacı, eğitimci ve YouTube içerik üreticisidir. Onun paylaşımından esinlenerek, Fransız düşünür Georges Bataille’ın ekonomi anlayışını ve Lanetli Pay adlı eserinde ortaya koyduğu “fazlalık” kavramını yeniden düşünme ihtiyacı hissettim.

Bataille’ın sorusu aslında bugün de önümüzde duruyor: İnsanlığın temel sorunu gerçekten yalnızca yoksulluk mudur?  Yoksa ürettiğimiz, biriktirdiğimiz ve sahip olduğumuz fazlalığı nasıl kullanacağımızı bilememek de insanlığın temel meselelerinden biri midir?

1949’da yayımlanan Lanetli Pay, ekonomiye alışılmışın dışında bakar. Bataille’a göre mesele yalnızca üretmek, büyümek ve daha fazla biriktirmek değildir. Asıl mesele, ortaya çıkan fazlalığın nasıl değerlendirileceğidir. Çünkü her büyümenin bir fazlası vardır.  Her üretimin bir artığı… Her zenginliğin bir bedeli… Ve her toplum, sahip olduğu fazlalıkla ne yapacağı konusunda aslında kendi ahlakını, kültürünü ve gelecek anlayışını ortaya koyar. Belki de bugün kendimize sormamız gereken soru şudur: Daha fazlasına sahip olmak mı istiyoruz, yoksa sahip olduğumuz fazlalığı insanlık için anlamlı bir değere dönüştürmeyi mi öğrenmeliyiz?

İşte Bataille’ın düşüncesi, tam da bu noktada ekonomi olmaktan çıkar; insanın israf, paylaşım, tüketim, güç, zenginlik ve sorumluluk anlayışını sorgulayan daha büyük bir vicdan meselesine dönüşür. Ve bu soru, yalnızca Bataille’ın yaşadığı dönemin değil, bugünün dünyasının da sorusudur.

Ekonomi denildiğinde zihnimizde hemen üretim, yatırım, tasarruf, büyüme, istihdam ve kâr kavramları belirir. Bütün bunlar elbette önemlidir. Fakat Georges Bataille, ekonominin bize öğrettiği bu dar çerçevenin dışına çıkmamızı ister. Ve soruyu tersinden sorar: “Ürettiklerimizi nasıl harcıyoruz?”

İşte asıl sarsıcı soru budur.

Bataille’ın “genel ekonomi” düşüncesi, klasik ekonominin kıtlık ve fayda merkezli bakışını genişletir. Ona göre canlı dünya, yalnızca ihtiyaçlarını karşılayacak kadar enerjiye sahip değildir; Güneş’ten gelen enerji sayesinde sürekli bir fazlalık üretir. Canlılar büyür, çoğalır, gelişir. Fakat büyümenin bir sınırı vardır. Sınır aşıldığında ortaya çıkan fazlalık bir biçimde harcanmak zorundadır. İşte Bataille buna “lanetli pay” der.

Bu fazlalık sanat olabilir, şölen olabilir, armağan olabilir, anıt olabilir, dinsel ritüel olabilir. Fakat başka bir biçimde savaş, yıkım ve insan hayatının tüketilmesi olarak da ortaya çıkabilir. Bataille’ın asıl meselesi tam burada başlar: Fazlalığı nasıl harcadığımız, aslında nasıl bir toplum olduğumuzu gösterir. Biriktirmek her zaman zenginleşmek midir?

Modern insanın temel öğüdü bellidir:

• Daha fazla üret.
• Daha fazla kazan.
• Daha fazla biriktir.
• Daha fazla büyü.

Peki sonra? Bataille’ın rahatsız edici sorusu burada karşımıza çıkar. Büyümenin sınırı varsa, sonsuza kadar neyi büyüteceğiz?

Bir insanın hayatını düşünelim. Daha fazla para, daha fazla ev, daha fazla otomobil, daha fazla eşya… Bir noktadan sonra sahip olunanların miktarı insanın hayatına anlam katmak yerine hayatın kendisini tüketmeye başlayabilir.

Aynı durum toplumlar için de geçerlidir. Bir ülke yalnızca fabrikalar, yollar, binalar ve tüketim miktarından ibaret değildir. Bir ülkenin asıl medeniyet seviyesi, ürettiği ekonomik ve toplumsal fazlalığı nereye aktardığında görünür.

• Bilime mi?
• Eğitime mi?
• Sanata mı?
• Kültüre mi?
• Çevreye mi?
• İnsana mı?

Yoksa gösterişe, israfa, tüketim yarışına ve sonunda yıkıma mı?

Potlaçtan savaşlara uzanan çizgi

Bataille, düşüncesini antropolojik örneklerle de açıklar. Potlaç gibi geleneklerde servet yalnızca biriktirilmez; armağan edilir, dağıtılır, hatta kimi zaman gösterişli biçimde tüketilir. Burada ekonomik değer kadar itibar, güç, prestij ve toplumsal ilişki önem kazanır. Lanetli Payın tarihsel bölümleri de Aztek kurbanları, savaşlar, potlaç, dinsel toplumlar ve modern sanayi toplumları gibi farklı örnekleri birlikte ele alır.

Bu bakış açısı bize önemli bir gerçeği hatırlatır: İnsan sadece ihtiyaçları olan bir varlık değildir. İnsan aynı zamanda anlam arayan, gösteren, paylaşan, tüketen, yarışan ve bazen de yıkan bir varlıktır.

Dolayısıyla ekonomi yalnızca matematiksel tablolarla açıklanamaz. Ekonominin arkasında insan vardır. İnsanın arkasında ise arzu, korku, statü, inanç, ihtiras ve anlam arayışı vardır.

Türkiye’ye dönüp bakınca…

Şimdi Bataille’ın sorusunu Türkiye’ye yöneltelim: Türkiye ürettiği ekonomik ve toplumsal fazlalığı nereye harcıyor?

Bu sorunun tek bir cevabı yoktur. Türkiye bir yandan büyüme, yatırım, üretim ve ihracat kapasitesini artırmaya çalışırken diğer yandan yüksek enflasyon, enerji bağımlılığı, dış finansman ihtiyacı ve verimlilik sorunlarıyla mücadele ediyor.

OECD’nin Haziran 2026 değerlendirmesinde Türkiye ekonomisi için 2026 büyümesi yüzde 3,1, 2027 büyümesi yüzde 3,8 olarak öngörülüyor. OECD ayrıca sabit yatırımların hâlâ konut ağırlıklı olduğuna, üretkenliği artıran varlıkların payının ise son yıllarda arttığına dikkat çekiyor.

IMF’nin Şubat 2026 değerlendirmesinde ise 2026 büyümesi yüzde 4,2, yıl sonu enflasyonu yüzde 23 olarak öngörülmüştü. Aynı değerlendirme; verimlilik, eğitim, yönetişim, hukuk, KOBİ'ler ve yenilenebilir enerji gibi yapısal alanların önemine vurgu yapıyordu.

Bu rakamların her biri bize ekonominin niceliksel durumunu anlatır. Fakat Bataille başka bir soru sorduruyor: Bu büyümenin niteliği nedir?

• Üretilen kaynak ne kadar verimli kullanılıyor?
• Yatırımın ne kadarı geleceğin teknolojisine dönüşüyor?
• Ne kadarı insan sermayesine aktarılıyor?
• Ne kadarı bilim ve üniversiteye gidiyor?
• Ne kadarı kültür ve sanata dönüşüyor?
• Ne kadarı toplumun ortak yaşam kalitesini yükseltiyor?

Ve belki de en önemlisi: Bugünün fazlalığı, yarının medeniyetine mi dönüşüyor; yoksa bugünün gösterişine mi? Asıl mesele israf değil, anlamlı harcama

Burada Bataille’ın düşüncesini yanlış anlamamak gerekir. Her üretim dışı harcama israf değildir.

Bir üniversiteye yapılan yatırım doğrudan ertesi gün para kazandırmayabilir. Bir sanat eserinin ekonomik getirisi hesaplanamayabilir. Bir kütüphanenin değerini yalnızca gelir tablosunda göremeyebiliriz. Ama bunlar toplumun anlam üretme kapasitesini büyütür.

Bir ülkenin çocuklarına iyi eğitim vermesi, bilim insanlarına imkân sağlaması, sanatçısına alan açması, tarihî mirasını koruması ve çevresini gelecek kuşaklara bırakması; kısa vadeli muhasebe hesabının ötesinde bir “harcama”dır. Fakat bu harcama, insana ve geleceğe yapılan harcamadır.

Buna karşılık yalnızca tüketim uğruna tüketmek, gösteriş uğruna kaynak tüketmek veya verimsiz kaynak kullanımını kalıcılaştırmak başka bir meseledir.

İşte burada Bataille’ın düşüncesi günümüz Türkiye’si için ciddi bir düşünme alanı açmaktadır.

Türkiye’nin en büyük fazlalığı para olmayabilir... Belki de Türkiye'nin asıl “lanetli payı” yalnızca ekonomik kaynaklarında değildir. Kullanılmayan insan potansiyelimiz de bir fazlalıktır.

•  Gençlerimizin enerjisi,
• Üniversitelerimizin bilimsel kapasitesi,
• Girişimcilerimizin cesareti,
• Anadolu’nun kültürel mirası,
• Tarımın, turizmin, teknolojinin ve yaratıcı endüstrilerin potansiyeli...

Bütün bunlar doğru değerlendirildiğinde ülkenin geleceğini taşıyacak toplumsal enerjiye dönüşebilir. Ama değerlendirilemediğinde?

• Atıl kapasiteye,
• Göçe,
• Hayal kırıklığına,
• Tüketim baskısına,
• Ve toplumsal gerilime dönüşebilir.

Bataille’ın düşüncesini Türkiye’ye uyarladığımızda belki de en önemli soru budur: Bir ülkenin kaybı yalnızca parasını yanlış harcaması değildir; insan enerjisini, zamanını, bilgisini ve yeteneğini de boşa harcamasıdır. Medeniyet, fazlalığı ne yaptığıyla ölçülür

• Medeniyet yalnızca gökdelenlerle kurulmaz.
•  Büyük yollarla da kurulmaz.
• Tüketim miktarıyla hiç kurulmaz.
• Medeniyet, fazlalığın anlamlı bir geleceğe dönüştürülmesiyle kurulur.
• Bir toplumun elinde para varsa üniversite kurabilir.
• Bilgi varsa teknoloji üretebilir.
• Genç nüfus varsa güçlü bir insan kaynağı oluşturabilir.
•  Kültür varsa onu gelecek kuşaklara aktarabilir.

Ama bütün bunlar yapılmıyorsa, sahip olunan zenginlik bir süre sonra ağırlığa dönüşebilir.

Bataille’ın 1949’da ortaya koyduğu düşüncenin bugün hâlâ tartışılmasının nedeni de budur. Güncel araştırmalar onun “fazlalık ve harcama” yaklaşımını büyüme sınırları, enerji ve çevre sorunlarıyla yeniden ilişkilendiriyor.

Sonuç ve Değerlendirme

Georges Bataille bize ekonominin görünmeyen yüzünü gösteriyor: Mesele yalnızca üretmek değildir. Mesele yalnızca büyümek değildir. Mesele yalnızca zenginleşmek değildir. Asıl mesele, sahip olduğumuz fazlalığı insanlığın hangi istikametine çevirdiğimizdir.

Bir toplum fazlalığını bilime dönüştürebilir; gelecek kurar. Eğitime dönüştürebilir; nesiller yetiştirir. Sanata dönüştürebilir; medeniyet üretir. Dayanışmaya dönüştürebilir; toplumu güçlendirir. Ama fazlalığını yalnızca gösterişe, ölçüsüz tüketime ve yıkıma dönüştürürse elindeki zenginlik, kendi geleceğinin tüketim aracına dönüşebilir.

Türkiye açısından çıkarılacak ders açıktır: Artık yalnızca “Ne kadar büyüyoruz?” diye sormamalıyız. Bir adım daha ileri gitmeliyiz: “Büyürken ne üretiyoruz, neyi kaybediyoruz ve elimizde kalan fazlalığı hangi geleceğe yatırıyoruz?”

Çünkü bir ülkenin gerçek zenginliği, kasasında biriken para kadar; insanında biriken bilgi, vicdan, bilim, kültür ve ortak gelecek duygusudur.  Ve belki de Bataille’ın en sorusunu bugün kendimize sormanın tam zamanıdır: Elimizdeki fazlalık, geleceğimizin sermayesi mi olacak; yoksa geleceğimizin “lanetli payı” mı?

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”