Kıbrıs meselesi, çoğu zaman yalnızca 1974 yılında gerçekleştirilen Barış Harekâtı üzerinden değerlendirilmektedir. Oysa bu tarih, yıllarca süren acıların, diplomatik çıkmazların, uluslararası dengelerin ve en önemlisi bir halkın yaşam hakkını koruma mücadelesinin doğal sonucudur. Dolayısıyla 20 Temmuz'u doğru anlayabilmek, yalnızca o sabah başlayan askerî harekâtı değil; onu zorunlu hâle getiren tarihsel, hukuki ve insani gelişmeleri de bütüncül bir bakış açısıyla değerlendirmeyi gerektirir.

Kıbrıs Barış Harekâtı, bir yönüyle uluslararası hukukun garantör devletlere tanıdığı yetkilerin uygulanması, diğer yönüyle ise insan hayatını ve temel hakları koruma sorumluluğunun somut bir tezahürü olarak tarihteki yerini almıştır. Bu nedenle 20 Temmuz 1974, yalnızca askerî bir operasyonun tarihi değil; Doğu Akdeniz'in siyasi dengelerini değiştiren, Kıbrıs Türk halkının güvenliğini teminat altına alan ve bölgenin geleceğini etkileyen tarihî bir kırılma noktasıdır.

Bugün, Barış ve Özgürlük Bayramı'nın yıl dönümünde geçmişi hamasetten uzak, tarihî belgeler, uluslararası hukuk ve insanlık vicdanı ışığında değerlendirmek; yaşanan acıları unutmadan barışın kıymetini bir kez daha hatırlamak hepimizin ortak sorumluluğudur. Çünkü tarih, yalnızca geçmişi öğrenmek için değil; geleceği daha sağlam temeller üzerine inşa edebilmek için okunur.

Bugün, Doğu Akdeniz'in mavi sularında yankılanan feryatların sustuğu; Kıbrıs Türk halkının yalnızlığa, korkuya ve yok oluşa terk edilmeyeceğinin bütün dünyaya ilan edildiği günün yıl dönümünü idrak ediyoruz.

1974 yılının o temmuz sabahında Mehmetçik Girne kıyılarına çıktığında başlayan yalnızca askerî bir harekât değildir. O gün, yıllardır baskı, korku ve belirsizlik içinde yaşayan Kıbrıs Türklerinin yeniden umutla nefes aldığı; hak, hukuk ve insanlık adına yeni bir sayfanın açıldığı gündür.

Türk milleti tarih boyunca mazlumların yanında durmuş, soydaşlarını hiçbir zaman yalnız bırakmamıştır. Kıbrıs Barış Harekâtı da bu tarihî sorumluluğun en önemli örneklerinden biri olarak hafızalardaki yerini korumaktadır.

Unutulmaması Gereken Acılar!

20 Temmuz'u doğru değerlendirebilmek için hafızalarımızı 1974'ün öncesine çevirmek gerekir.

1960 yılında kurulan Kıbrıs Cumhuriyeti, Türkler ve Rumların eşit ortaklığı üzerine inşa edilmiştir. Ancak bu ortaklık, kısa süre içinde Rum tarafındaki Enosis hayali nedeniyle ağır şekilde sarsılmıştır. Adanın Yunanistan'a bağlanmasını hedefleyen politikalar, iki toplum arasındaki dengeyi bozarken Kıbrıs Türkleri sistemli baskılarla karşı karşıya kalmıştır.

1963 yılında yaşanan ve tarihe "Kanlı Noel" olarak geçen saldırılar, bu acı sürecin en karanlık sayfalarından biridir. Silahsız köyler basılmış, kadınlar, yaşlılar ve çocuklar hayatını kaybetmiştir. Küçücük çocukların banyo küvetlerinde katledildiği görüntüler yalnızca Kıbrıs'ın değil, insanlık tarihinin de utanç sayfaları arasında yerini almıştır.

1963 ile 1974 yılları arasında Kıbrıs Türkleri, adanın yalnızca küçük bir bölümüne sıkıştırılarak gettolarda yaşamaya zorlanmıştır. Temel ihtiyaçlara ulaşmaları engellenmiş; ekonomik ambargolar, psikolojik baskılar ve sürekli saldırılar günlük hayatın bir parçası hâline gelmiştir.

Son perde ise 15 Temmuz 1974'te, Yunanistan'daki askerî cuntanın desteğiyle Nikos Sampson tarafından gerçekleştirilen darbe oldu. Bu darbe yalnızca Türk toplumunu değil, Kıbrıs Cumhuriyeti'nin anayasal düzenini de hedef alıyordu. Artık adada büyük bir insani felaketin yaşanması an meselesiydi.

Türkiye'nin 20 Temmuz 1974'te gerçekleştirdiği Barış Harekâtı, keyfî bir askerî müdahale değildi.

Türkiye, 1959 Zürih ve Londra Antlaşmaları ile 1960 Garanti Antlaşması'nın kendisine tanıdığı garantörlük hakkını kullanarak harekete geçti. Öncelikle diplomasi yolları denendi; garantör devletlerle temaslar kuruldu. Ancak tüm girişimler sonuçsuz kalınca Türkiye, uluslararası hukuktan doğan yetkisini kullanmak zorunda kaldı.

Dönemin Başbakanı merhum Bülent Ecevit'in şu sözleri harekâtın amacını en açık şekilde ortaya koymaktadır:

"Biz adaya yalnız Türklere değil, Rumlara da barış götürmek için gidiyoruz."

Bu ifade, harekâtın yalnızca askerî değil, aynı zamanda insani ve vicdani bir sorumluluk anlayışıyla gerçekleştirildiğinin de en önemli göstergesidir.

20 Temmuz sabahı Girne sahillerinde yükselen Türk bayrağı, yalnızca bir askerî başarının simgesi değildi.

Bu bayrak; yıllarca kuşatma altında yaşayan Kıbrıs Türk Mücahitleri ile Anadolu'dan gelen Mehmetçiğin hasretle gerçekleşen kucaklaşmasının sembolüydü.

Dr. Fazıl Küçük'ün ve merhum KKTC Cumhurbaşkanı Rauf Denktaş'ın yıllarca sürdürdüğü siyasi mücadele, Mehmetçiğin cesaretiyle birleşerek bugün Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin temelini oluşturan tarihî süreci başlattı.

O gün toprağa düşen her şehit, bugün adada özgürce büyüyen çocukların geleceğine hayat verdi.

1974 yılı her iki toplum için de acılar, kayıplar ve göçlerle dolu bir dönem olmuştur. Binlerce insan hayatını kaybetmiş, on binlerce aile doğup büyüdüğü topraklardan ayrılmak zorunda kalmıştır. Kayıplar Komitesi bugün dahi yüzlerce insanın akıbetini araştırmaya devam etmektedir.

Bu acılar, barışın ne kadar kıymetli olduğunu bizlere her yıl yeniden hatırlatmaktadır.

Bugüne Düşen Sorumluluk

Aradan geçen yarım asrı aşkın zamana rağmen Kıbrıs meselesi hâlâ uluslararası siyasetin en önemli gündemlerinden biri olmayı sürdürmektedir.

Fakat değişmeyen bir gerçek vardır: 1974 öncesindeki korku ve katliam ortamına bir daha asla dönülmemiştir.

Barış Harekâtı sonrasında adada büyük çaplı silahlı çatışmalar sona ermiş; yeni bir güvenlik dengesi oluşmuştur. Türkiye'nin garantörlüğü, Kıbrıs Türk halkının güvenliğinin temel dayanaklarından biri olmaya devam etmektedir.

Geçmişin acıları unutulmamalı; ancak geleceğin de barış, karşılıklı saygı ve kalıcı istikrar üzerine inşa edilmesi gerektiği unutulmamalıdır.

Sonuç ve Değerlendirme

20 Temmuz 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı, yalnızca belirli bir tarihte gerçekleştirilen askerî bir müdahale olarak değerlendirilemez. Bu harekât; Kıbrıs Türk halkının can güvenliğinin sağlanması, anayasal haklarının korunması, varoluş mücadelesinin güvence altına alınması ve adada barış ile istikrarın yeniden tesis edilmesi açısından tarihî bir dönüm noktasıdır. O gün atılan adım, yalnızca Kıbrıs Türklerinin geleceğini değil, Doğu Akdeniz'in siyasi, stratejik ve jeopolitik dengelerini de kalıcı biçimde etkilemiştir.

Kıbrıs meselesi, tek bir günün veya tek bir askerî harekâtın ürünü değildir. Bu mesele; uzun yıllar boyunca yaşanan siyasal anlaşmazlıkların, toplumsal çatışmaların, uluslararası güç dengelerinin ve hukukî süreçlerin şekillendirdiği çok boyutlu bir tarihsel gelişimin sonucudur. Bu nedenle 20 Temmuz 1974'ü doğru değerlendirebilmek için yalnızca harekâtın askerî yönüne odaklanmak yeterli değildir. Harekâtı zorunlu hâle getiren tarihsel gelişmeleri, uluslararası hukuku, garantörlük sistemini ve yaşanan insani dramları birlikte ele almak gerekir. Tarihî olaylar, duygusal yaklaşımların yanı sıra hukukî, siyasî ve tarihsel gerçekler ışığında değerlendirildiğinde daha sağlıklı anlaşılabilir.

20 Temmuz 1974, Kıbrıs Türk halkı için yalnızca bir askerî harekâtın tarihi değildir. Bu tarih; var olmanın, özgürlüğün, güvenliğin ve yeniden yeşeren umudun simgesidir. Aynı zamanda bir halkın yok olma tehlikesi karşısında gösterdiği direnişin, Anavatan Türkiye'nin garantörlük sorumluluğunu yerine getirmesinin ve uluslararası hukuk çerçevesinde tarihî bir sorumluluk üstlenmesinin ifadesidir. Bu yönüyle Kıbrıs Barış Harekâtı, Kıbrıs Türk halkının geleceğini güvence altına alan en önemli dönüm noktalarından biri olarak tarihteki yerini korumaktadır.

Aradan geçen yıllara rağmen Kıbrıs meselesi uluslararası siyasetin gündemindeki önemini sürdürmektedir. Bununla birlikte, geçmişte yaşanan acıları yok sayarak ya da tarihsel gerçekleri görmezden gelerek kalıcı bir çözüm üretmek mümkün değildir. Kalıcı barışın, karşılıklı güvenin ve istikrarın sürdürülebilmesi; iki toplumun haklarına, güvenlik kaygılarına ve uluslararası hukukun temel ilkelerine saygı gösterilmesiyle mümkün olacaktır. Geçmişte yaşanan trajediler unutulmamalı, ancak bu acılar yeni çatışmaların değil, ortak bir barış kültürünün ve birlikte yaşama iradesinin güçlenmesine vesile olmalıdır.

Bugün bizlere düşen en önemli görev; tarihi hamasetle değil, belge ve gerçeklerle değerlendirmek; yaşanan acıları unutmadan barışı korumak, adalet ve insan haklarını güçlendirmek ve gelecek nesillere huzur, güven ve istikrar içinde yaşayabilecekleri bir Kıbrıs bırakmaktır. Tarih, yalnızca geçmişte yaşanan olayları hatırlamak için değil, aynı hataların tekrar edilmesini önleyecek ortak bir bilinç oluşturmak için de okunmalıdır.

20 Temmuz Barış ve Özgürlük Bayramı, Kıbrıs Türk halkının özgürlük ve güvenlik mücadelesinin simgesi olarak tarihimizdeki müstesna yerini daima koruyacaktır. Aziz şehitlerimizin emanetine sahip çıkmak, gazilerimizin fedakârlıklarını daima minnetle hatırlamak ve Kıbrıs'ta barışın, huzurun ve adaletin kalıcı olarak yaşatılması için çalışmak, hepimizin ortak tarihî ve vicdanî sorumluluğudur.

Bu anlamlı yıl dönümünde, başta Cumhuriyetimizin Banisi Gazi Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere, Kıbrıs Türk halkının hak ve özgürlük mücadelesine ömrünü adamış Dr. Fazıl Küçük'ü, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin Kurucu Cumhurbaşkanı Rauf Raif Denktaş'ı, harekâtın gerçekleştirilmesinde sorumluluk üstlenen devlet adamlarını, kahraman Mehmetçiklerimizi, mücahitlerimizi, aziz şehitlerimizi rahmet, minnet ve şükranla yâd ediyor; gazilerimize sağlıklı, huzurlu ve uzun bir ömür diliyorum.

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”