Yaklaşık 12 wattlık bu mucize, milyonlarca yıllık biyolojik evrimin sonucunda ortaya çıktı. Bugün ise insanlık, bu mucizenin çalışma prensiplerini anlamaya ve onu makinelerde yeniden üretmeye çalışıyor.

•  Yapay zekâ,
• Nöromorfik çipler,
• Yapay sinapslar,
• Beyin-bilgisayar arayüzleri,
• Dijital hafıza,
• Beyin benzeri öğrenme,

Bütün bu gelişmeler bizi yalnızca yeni bir teknoloji çağına değil, zekânın yeniden tanımlandığı bir döneme taşıyor. Artık soru yalnızca: “Makineler düşünebilir mi?” değil. Daha önemli soru şudur: “İnsan ve makine birlikte düşündüğünde nasıl bir zekâ ortaya çıkacak?”

Belki de geleceğin dünyasında en güçlü zekâ, yalnızca insan zekâsı veya yalnızca yapay zekâ olmayacaktır. İnsan ile yapay zekânın oluşturduğu ortak zekâ olacaktır.

Beyin Gibi Öğrenen Robotlar

Bugünün robotları büyük ölçüde kendilerine verilen programlar doğrultusunda hareket ediyor. Geleceğin robotları ise yalnızca komutları uygulamakla kalmayacak; çevresini algılayacak, deneyimlerinden öğrenecek ve davranışlarını değiştirebilecek.

İşte burada insan beyninden ilham alan yeni bir yaklaşım ortaya çıkıyor: Beyin benzeri öğrenme.

İnsan beyninin en büyük özelliklerinden biri, her şeyi önceden programlanmış şekilde bilmemesidir.

• Beyin öğrenir.
• Hata yapar.
• Hatırlayarak değişir.
• Çevresine uyum sağlar.
• Bir deneyimden diğerine bilgi taşır.
• Geleceğin robotlarının da benzer şekilde öğrenmesi hedefleniyor.
• Bir robot düşünün.
• İlk kez bir mutfağa giriyor.
• Nerede ne olduğunu bilmiyor.

Zaman içerisinde çevresini tanıyor, nesneleri ayırt ediyor, yaptığı hatalardan öğreniyor ve görevlerini daha iyi gerçekleştirmeye başlıyor.

Bu robot artık yalnızca programlanmış bir makine değildir. O, deneyimlerinden öğrenen bir sistemdir. Ve burada insan beyninden yapay zekâya uzanan yolculuğun en önemli taşlarından biri bulunmaktadır: Hesaplayan makineden öğrenen makineye geçiş.

Kamerasız Yapay Zekâ

Geleceğin yapay zekâsı çevresini anlamak için her zaman klasik kameralar kullanmak zorunda olmayabilir. İnsan da dünyayı yalnızca gözleriyle algılamaz.

Beyin; görme, işitme, dokunma, denge, koku ve diğer duyulardan gelen bilgileri bir araya getirerek çevrenin zihinsel bir modelini oluşturur. Bu yaklaşım, geleceğin akıllı sistemleri açısından son derece önemlidir.

Bir yapay zekânın çevresini anlaması için sürekli yüksek çözünürlüklü görüntüler toplaması yerine, yalnızca anlamlı değişiklikleri algılaması çok daha verimli olabilir. Bu noktada nöromorfik sistemler ve olay tabanlı algılama teknolojileri önem kazanıyor.

Örneğin geleneksel kamera sürekli görüntü üretirken, olay tabanlı bir sensör esas olarak değişen bilgiyi izleyebilir. Bu yaklaşım daha düşük veri yükü ve belirli uygulamalarda daha düşük enerji tüketimi sağlayabilir. İşte insan beyninin enerji verimliliğinden alınabilecek derslerden biri de budur: Her şeyi işlemek zorunda değilsiniz. Önemli olanı işlemek yeterlidir.

Belki de geleceğin yapay zekâsının en büyük sırrı daha fazla veri toplamak değil; gereksiz veriyi görmezden gelebilmektir.

Dijital Hafıza

İnsan unutuyor. Bu, çoğu zaman bir kusur olarak görülür. Oysa unutmak beynin çalışma sisteminin önemli bir parçasıdır. Her gördüğümüz yüzü, her duyduğumuz kelimeyi, hayatımızın her saniyesini eşit ağırlıkta hatırlamıyoruz. Çünkü beyin seçiyor. Önemli olanı güçlendiriyor. Gereksiz olanı zayıflatıyor.

Yapay zekâ sistemlerinde ise hafıza kavramı yeni bir boyut kazanıyor. Gelecekte kişisel yapay zekâ sistemleri, kullanıcılarının tercihlerini, çalışma biçimlerini, geçmişteki kararlarını ve öğrenme süreçlerini uzun süreli olarak hatırlayabilecek. Böylece yapay zekâ yalnızca bir soru-cevap sistemi olmaktan çıkıp kişisel bir dijital hafızaya dönüşebilir.

• Bir öğrencinin yıllar boyunca yaptığı çalışmalar…
• Bir bilim insanının araştırma notları…
• Bir doktorun mesleki bilgi birikimi…
• Bir mühendisin projeleri…
• Bir insanın kişisel arşivi…
• Bütün bunlar güvenli ve kontrollü biçimde dijital hafızaya dönüşebilir.

Ancak burada büyük bir sorumluluk ortaya çıkıyor: Hafızayı kim kontrol edecek? Ne hatırlanacak?  Ne silinecek?  Kim erişebilecek?

Bir insanın dijital hafızası, bir gün onun geçmişinden daha güçlü bir portresini oluşturabilir. Bu nedenle geleceğin teknolojisinde hafıza kadar mahremiyet ve unutulma hakkı da önemli olacaktır.

Beyin-Bilgisayar Arayüzleri

Belki de insan beyninden yapay zekâya giden yolun en çarpıcı noktası burasıdır. Beyin-bilgisayar arayüzleri.  Buradaki temel fikir basittir: Beynin elektriksel veya biyolojik sinyallerini algılamak ve bunları bilgisayarların anlayabileceği komutlara dönüştürmek.

Bugün bu alandaki araştırmalar özellikle tıbbi uygulamalarda büyük umut taşıyor. Hareket kabiliyetini kaybetmiş bir kişinin bir bilgisayarı zihinsel sinyallerle kontrol edebilmesi… Yardımcı cihazların daha doğal kullanılabilmesi… İletişim yeteneğini kaybetmiş kişilerin yeni iletişim kanallarına kavuşabilmesi… Bunlar teknolojinin insan hayatına doğrudan dokunduğu alanlardır. Fakat gelecek bunun çok daha ötesine geçebilir.

Bir gün insan ile bilgisayar arasındaki iletişim klavye, fare veya dokunmatik ekran üzerinden değil; doğrudan sinir sistemi üzerinden gerçekleşebilir. İşte o zaman “bilgisayarı kullanmak” kavramının kendisi değişebilir.

Ancak burada çok önemli bir sınır vardır: Teknolojinin insan beynine yaklaşması, insanın özgürlüğünden uzaklaşması anlamına gelmemelidir.

Beyin verisi sıradan bir veri değildir. Bir insanın düşünceleri, tercihleri ve zihinsel süreçleri üzerinde sahiplik ve mahremiyet soruları geleceğin en önemli etik meseleleri arasında olacaktır. Teknoloji insanı güçlendirmelidir. İnsanın zihinsel özgürlüğünü elinden almamalıdır.

İnsan Beyninden Sonra: Yapay Beyin Çağı

Şimdi serimizin başlangıç noktasına geri dönelim. İnsan beyninin olağanüstü enerji verimliliğine… Yaklaşık 12 wattlık bir enerjiyle çalışan milyarlarca nöronun oluşturduğu karmaşık sisteme…İnsanlık bu sistemi anlamaya çalışıyor. Sonra öğrendiklerini makinelere aktarıyor. Nöronlardan yapay nöronlara… Sinapslardan yapay sinapslara… Beynin öğrenme mekanizmalarından makine öğrenmesine… Biyolojik ağlardan yapay sinir ağlarına… Ve belki gelecekte: İnsan beyninden yapay beyne.

Bu, insanlık tarihinin en büyük teknolojik sıçramalarından biri olabilir. Fakat “yapay beyin” kavramı yalnızca daha güçlü bir bilgisayar anlamına gelmeyebilir. Gerçek anlamıyla yapay beyin; öğrenebilen, çevresini anlayabilen, deneyimlerinden yararlanabilen, enerjiyi verimli kullanan ve farklı bilgi kaynaklarını bütünleştirebilen yeni nesil sistemleri ifade edebilir.

Belki bir gün makineler yalnızca bilgi işleyen değil; dünyayı modelleyen sistemlere dönüşecek. Fakat burada çok önemli bir ayrım vardır: Zekâ ile bilinç aynı şey değildir.

Bir sistemin çok başarılı biçimde problem çözebilmesi, onun insan gibi hissettiği anlamına gelmez. Bir makinenin dili kullanabilmesi, onun insanın yaşadığı anlam dünyasına sahip olduğunu göstermez. İnsanlık bu ayrımı gelecekte çok daha dikkatli yapmak zorunda olacaktır.

İnsan + Yapay Zekâ: Ortak Zekânın Doğuşu

Belki de geleceğin en önemli teknolojisi “yapay zekâ” değil; ortak zekâ olacaktır.

•  İnsan: Amaç belirleyecek. Yapay zekâ: Seçenekler üretecek.
• İnsan: Anlamlandıracak. Yapay zekâ:Analiz edecek.
• İnsan:Değerleri ve sorumluluğu taşıyacak. Yapay zekâ: Hesaplayacak, karşılaştıracak ve yardımcı olacak.

Bu modelde insan ile makine birbirinin rakibi olmak zorunda değildir. Tam tersine, birbirlerinin eksikliklerini tamamlayabilirler. İnsanın yaratıcılığı ile makinenin hesaplama gücü… İnsanın sezgisi ile makinenin veri işleme kapasitesi… İnsanın vicdanı ile makinenin analitik yeteneği… Bir araya geldiğinde ortaya daha güçlü bir üretim modeli çıkabilir.İşte buna ortak zekâ diyebiliriz.

Asıl Soru: Yapay Zekâ Ne Kadar Akıllı Olacak Değil, İnsan Ne Kadar İnsan Kalacak?

• Yapay zekâ geliştikçe bazı işler değişecek.
• Bazı meslekler dönüşecek.
• Bazı görevleri makineler üstlenecek.
• Yeni meslekler ortaya çıkacak.
• Eğitim yeniden şekillenecek.
• Çalışma hayatı değişecek.

Ancak bütün bu değişimlerin ortasında değişmemesi gereken bir şey var: İnsanın değeri. Çünkü insan yalnızca bilgi işleyen bir canlı değildir.

• İnsan sever,
• Üzülür,
• Merak eder,
• Hayal eder,
• Sorumluluk hisseder,
• Ahlaki kararlar verir,
• Anlam arar,
• Bir başkasının acısını hisseder,
• Ve geleceği yalnızca hesaplamaz; hayal eder.

Bu nedenle yapay zekânın insanlığı aşması korkusundan önce, insanlığın kendi değerlerini kaybetmesi ihtimalini düşünmeliyiz. Çünkü teknoloji ne kadar gelişirse gelişsin, onu hangi amaçla kullanacağımıza yine biz karar vereceğiz.

Sonuç ve Değerlendirme

12 Wattlık Mucizeden Ortak Zekâya Beş bölümlük yolculuğumuzun sonunda başlangıç noktamıza dönüyoruz: İnsan beyni.

Yaklaşık 12 wattlık enerjiyle çalışan bu olağanüstü organ bize yalnızca zekânın ne olduğunu göstermedi. Aynı zamanda bize verimliliğin, öğrenmenin, uyum sağlamanın ve yaratıcılığın ne anlama geldiğini de gösterdi. İnsanlık şimdi bu sırları makinelerde yeniden üretmeye çalışıyor. Fakat belki de bu yolculuğun en önemli sonucu yapay bir beyin üretmek olmayacaktır.

Belki asıl başarı; insan beynini daha iyi anlamak ve insanın kendi potansiyelini daha bilinçli kullanmasını sağlamak olacaktır.

Geleceğin dünyasında yapay zekâ çok güçlü olabilir. Robotlar çok daha yetenekli olabilir. Beyin-bilgisayar arayüzleri insan ile makine arasındaki sınırları değiştirebilir. Dijital hafıza insanın bilgi kapasitesini genişletebilir. Nöromorfik sistemler makineleri daha az enerjiyle daha akıllı hâle getirebilir. Ama bütün bunların üzerinde duran temel soru değişmeyecektir: Bu teknolojiyi ne için kullanacağız? Daha hızlı tüketmek için mi? Daha fazla çalışmak için mi? İnsanı daha fazla denetlemek için mi? Yoksa insanın daha özgür, daha üretken, daha yaratıcı ve daha anlamlı bir hayat yaşayabilmesi için mi?

Geleceğin gerçek sınavı burada başlayacaktır. Çünkü yapay zekânın geleceğini yalnızca mühendisler değil, insanlığın değerleri belirleyecektir. Ve belki de bundan yıllar sonra geriye dönüp baktığımızda, bugün “Yapay zekâ insanın yerini alacak mı?” sorusunu sormamızın ne kadar eksik olduğunu anlayacağız.

Çünkü asıl soru şu olabilir: “İnsan ve yapay zekâ birlikte neleri başarabilecek?” Belki geleceğin en güçlü zekâsı tek başına insan olmayacak. Tek başına makine de olmayacak. İkisinin anlamlı bir ortaklığı olacak.

İnsan yön verecek. Makine hızlandıracak. İnsan hayal edecek. Makine hesaplayacak. İnsan soracak. Makine araştıracak. İnsan karar verecek. Ve insanın vicdanı, teknolojinin gücüne yön verecek.

İşte o zaman yapay zekâ, insanın rakibi değil; insanın zekâsını büyüten yeni bir araç hâline gelebilir.

Serimizin başında insan beynini yaklaşık 12 wattlık bir mucize olarak tanımlamıştık. Şimdi bu mucizeye başka bir pencereden bakabiliriz: İnsan beyninin gerçek gücü tükettiği enerjide değil, o enerjiyi bilgiye, bilgiye anlam katarak düşünceye, düşünceyi eyleme ve eylemi medeniyete dönüştürebilmesindedir.

Belki de geleceğin en büyük teknolojik devrimi, insan beyninin makineye dönüşmesi değil; makinelerin insanın potansiyelini gerçekleştirmesine yardımcı olmasıdır. Ve son söz: Yapay zekâ geleceği değiştirecek. Ama geleceğin nasıl bir dünya olacağına yine insan karar verecek. Çünkü teknoloji bize güç verir. Yönü ise değerlerimiz belirler.

12 wattlık mucize hâlâ bizimle. Şimdi mesele, onu kaybetmeden geleceği inşa edebilmektir.

Saygılarımla,

Prof. Dr. Ayhan ERDEM
Gazi Üniversitesi Öğretim Üyesi
aerdem@gazeteankara.com.tr
Gazete Ankara DHP-Köşe Yazarı
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”