21 Ekim 2026 Çarşamba | Gazete Ankara Özel Söyleşi – 2. Bölüm

Ankara – GA Dijital Haber Portalı / Eğitim Haberleri- Dijital teknolojiler bilgiye erişim imkânlarını genişletirken, insanların okuma alışkanlıklarını ve dikkat süreçlerini de yeniden şekillendiriyor. Akıllı telefonlar, sosyal medya platformları, anlık bildirimler ve yoğun dijital içerik akışı, bireylerin yalnızca bilgiye ulaşma biçimlerini değil, okuduklarını değerlendirme ve anlamlandırma süreçlerini de etkiliyor.

Bu dönüşüm, eğitim dünyasında önemli bir soruyu gündeme getiriyor: Bilgiye daha hızlı ulaşabilen insan, karşılaştığı bilgiyi aynı ölçüde anlayabiliyor ve sorgulayabiliyor mu?

Gazete Ankara Dijital Haber Portalı'nın Ankara Üniversitesi TÖMER Müdürü Prof. Dr. Timur Gültekin ile gerçekleştirdiği üç bölümlük özel söyleşinin ilk bölümünde, OKUMAKS – Anlayarak Hızlı Okuma Programı ve öğrenme becerilerine yönelik yaklaşımı ele alınmıştı.

Söyleşinin ikinci bölümünde ise konu, bireysel okuma becerilerinin ötesine taşınarak dijital çağın toplumsal ve eğitsel ihtiyaçları çerçevesinde değerlendiriliyor.

Yetişkinlerin bilgi yüküyle başa çıkmasından ekran karşısında dikkat yönetimine, yanlış bilginin ayırt edilmesinden Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenen bireylerin ihtiyaçlarına kadar geniş bir çerçevede görüşlerini paylaşan Prof. Dr. Timur Gültekin, eleştirel okumanın geleceğin temel becerilerinden biri olduğuna işaret ediyor.

GAZETE ANKARA SORUYOR, PROF. DR. TİMUR GÜLTEKİN YANITLIYOR

“Yetişkinler de yeniden okumayı öğrenebilir”

GA – Gazete Ankara: Program yalnızca öğrenciler için mi önemli?

Prof. Dr. Timur Gültekin – Kesinlikle değil.

Hatta günümüzde yetişkinlerin de çok ciddi bir “bilgi yükü” problemi yaşadığını düşünüyorum.

Bir akademisyen günde onlarca makale ve e-posta ile karşılaşıyor.

Bir kamu yöneticisi mevzuat, rapor ve yazışmaları takip ediyor.

Bir mühendis teknik dokümanları okuyabiliyor.

Bir gazeteci onlarca farklı kaynağı karşılaştırmak zorunda kalıyor.

Dolayısıyla modern çalışma hayatında okuma artık yalnızca kültürel bir etkinlik değil, aynı zamanda mesleki verimlilik becerisi hâline geliyor.

Burada kişinin her şeyi hızlı okumasını değil, neyi ayrıntılı okuyacağını, neyi tarayacağını ve hangi bilgiye öncelik vereceğini öğrenmesi gerekir.

Bu da aslında daha geniş anlamıyla bilgi yönetimi becerisidir.

 

“Dijital çağ bize hız kazandırdı ama dikkatimizi de parçaladı”

GA – Gazete Ankara: Dijitalleşme okuma alışkanlıklarımızı nasıl etkiliyor?

Prof. Dr. Timur Gültekin – Dijitalleşmenin çok önemli avantajları var.

Bugün birkaç saniye içerisinde dünyanın herhangi bir yerindeki akademik çalışmaya, kitaba veya habere ulaşabiliyoruz.

Fakat bilgiye erişimin kolaylaşması, bilgiyi anlamanın da otomatik olarak kolaylaştığı anlamına gelmiyor.

Tam tersine, yeni bir sorun ortaya çıktı: dikkatin sürekli bölünmesi.

Bilimsel araştırmalar da bu konuda önemli bulgular ortaya koyuyor. Dijital okuma ortamlarında dikkati bölen unsurların okuduğunu anlamayı olumsuz etkileyebildiğine ilişkin güçlü bulgular var. 32 çalışma ve 124 deneyin değerlendirildiği yakın tarihli bir meta-analizde dikkat müdahalelerinin okuduğunu anlama üzerinde belirgin olumsuz etkisi raporlandı.

Öte yandan dijital ve basılı okuma arasında her koşulda tek yönlü ve mutlak bir üstünlük bulunduğunu söylemek de doğru değildir. 2024 tarihli başka bir meta-analiz, genel okuduğunu anlama açısından sonuçların koşullara göre değişebildiğini; metnin türü, okuyucunun özellikleri ve okuma koşullarının önemli olduğunu gösteriyor.

Dolayısıyla tartışmayı “kâğıt mı ekran mı?” basitliğine indirgememek gerekir.

Asıl soru şudur:

Hangi ortamda, hangi amaçla ve hangi okuma stratejisini kullanıyoruz?

 

“Yeni dönemin temel becerilerinden biri dikkat yönetimi olacak”

GA – Gazete Ankara: OKUMAKS bilgi kirliliği ve dağınık dikkat sorunları karşısında nasıl bir katkı sağlayabilir?

Prof. Dr. Timur Gültekin – Ben gelecekte dikkat yönetiminin en az zaman yönetimi kadar önemli bir beceri olacağını düşünüyorum.

Çünkü insanın önündeki temel sorun artık bilgiye ulaşamamak değil.

Tam tersine, çok fazla bilgi arasından doğru bilgiyi seçebilmek.

Bir insanın yüzlerce haber, mesaj ve içerikle karşılaştığı ortamda zihnini koruyabilmesi gerekiyor.

Bu nedenle okuma eğitiminin geleceğinde üç kavramı birlikte düşünmeliyiz:

Dikkat, seçicilik ve derinlik.

Her metni aynı yoğunlukta okuyamayız.

Ama önemli olan metni gördüğümüzde onun ne kadar dikkat gerektirdiğini anlayabilmek ve dikkatimizi bilinçli biçimde yönlendirebilmektir.

 

“Hızlı okuyucu değil, eleştirel okuyucu yetiştirmeliyiz”

GA – Gazete Ankara: Bilgi kirliliğinin arttığı ortamda eleştirel okuma neden önemli?

Prof. Dr. Timur Gültekin – Belki de önümüzdeki dönemin en önemli konusu budur.

Çünkü yanlış bilgi de artık çok hızlı üretiliyor.

Bir metnin düzgün yazılmış olması onun doğru olduğu anlamına gelmiyor.

Bu nedenle bireyin yalnızca metni anlaması yetmez.

Şunları da sorabilmelidir:

Bu bilgi nereden geliyor?

Kaynağı güvenilir mi?

İddianın kanıtı nedir?

Karşı görüş var mı?

Bu metin beni bilgilendirmeye mi, ikna etmeye mi çalışıyor?

Dolayısıyla anlayarak okumanın doğal devamı eleştirel okumadır.

Bence önümüzdeki yıllarda eğitim sistemlerinin en önemli görevlerinden biri, çocuklara çok şey ezberletmekten ziyade bilgi karşısında nasıl düşünmeleri gerektiğini öğretmek olacaktır.

 

“TÖMER’in çok kültürlü yapısı önemli bir laboratuvar”

GA – Gazete Ankara: Türkçeyi yabancı dil olarak öğrenen kursiyerler de bu programdan yararlanabiliyor mu?

Prof. Dr. Timur Gültekin – TÖMER'in en önemli özelliklerinden biri uluslararası yapısıdır.

Kurumumuz 1984'ten bu yana dünyanın farklı ülkelerinden gelen öğrencileri bir araya getiriyor. TÖMER'in kurumsal bilgilerine göre her yıl 180'den fazla ülkeden birey dil eğitimleri kapsamında kurumla buluşuyor.

Dolayısıyla yabancı dil olarak Türkçe öğrenen bireylerin okuma becerileri bizim için zaten çok önemli bir çalışma alanıdır.

OKUMAKS’ın hedef grupları arasında Türkçe öğrenen yabancı uyruklu bireyler de yer alıyor.

Ancak ikinci dilde hızlı okuma konusunda kişinin dil yeterliliğini mutlaka dikkate almak gerekir.

Önce kelime bilgisi, dil bilgisi ve metin kavrama yeterliliğinin belirli bir seviyeye ulaşması gerekir.

Dolayısıyla burada da “herkesi hızlandıralım” değil, kişinin dil yeterliliğine uygun okuma kapasitesi geliştirelim yaklaşımı esas olmalıdır.

 

“Başarıyı yalnızca dakikadaki kelime sayısıyla ölçmemeliyiz”

GA – Gazete Ankara: Bir yıllık uygulamada başarı nasıl ölçülmeli?

Prof. Dr. Timur Gültekin – Bence burada çok dikkatli olmalıyız.

Bir programın başarısını yalnızca “başlangıçta dakikada şu kadar kelime okuyordu, şimdi şu kadar okuyor” şeklinde değerlendirmek bilimsel olarak eksik kalabilir.

Hız önemlidir ama tek değişken değildir.

Bir değerlendirme sisteminde en azından;

• okuma hızı,

• anlama oranı,

• dikkati sürdürme,

• metnin ana düşüncesini yakalama,

• bilgi seçme,

• farklı metin türlerine uyum

gibi unsurların birlikte değerlendirilmesi gerekir.

OKUMAKS modelinde düzenli değerlendirme, geri bildirim ve bireysel gelişim takibi öne çıkarılıyor.

Gelecekte bu tür programların akademik araştırmalara konu edilmesi, daha geniş örneklemler üzerinde ön test-son test ölçümleri yapılması ve sonuçların hakemli bilimsel yayınlarla paylaşılması son derece kıymetli olacaktır.

Çünkü iyi uygulamaları kalıcı hâle getirmenin yolu onları ölçmek ve bilimsel olarak sınamaktır.

GAZETE ANKARA'DAN DEĞERLENDİRME: OKUMAK, ANLAMAK VE SORGULAMAK

Prof. Dr. Timur Gültekin'in değerlendirmeleri, günümüzde okuma becerilerinin yalnızca eğitim kurumlarının değil, çalışma hayatının ve toplumsal yaşamın da temel ihtiyaçları arasında yer aldığını ortaya koyuyor.

Dijital ortamlarda karşılaşılan her bilginin aynı dikkatle okunması mümkün değil. Ancak bilginin kaynağını sorgulamak, güvenilirliğini değerlendirmek, farklı görüşleri karşılaştırmak ve gerektiğinde ayrıntılı inceleme yapmak giderek daha önemli hâle geliyor.

Bu bakımdan okuma kültürünün geliştirilmesi, yalnızca bireysel öğrenme verimliliğiyle sınırlı olmayan; medya okuryazarlığı, bilgi güvenilirliği, bilimsel düşünme ve toplumsal farkındalıkla da ilişkili bir eğitim meselesi olarak öne çıkıyor.

ÖZEL SÖYLEŞİNİN SON BÖLÜMÜ YARIN

Gazete Ankara'nın üç bölümlük özel söyleşisi, 22 Ekim 2026 Perşembe günü yayımlanacak üçüncü ve son bölümle tamamlanacak.

“Yapay Zekâ Çağında Geleceğin Eğitimi: Daha Hızlı Değil, Daha Güçlü Zihinler” başlıklı bölümde Prof. Dr. Timur Gültekin; yapay zekânın okuma becerilerine etkisini, kişiselleştirilmiş öğrenmeyi, Ankara'nın okuma kültürü potansiyelini ve geleceğin eğitim anlayışını değerlendirecek.

 

Bilimsel kaynaklara ilişkin not

Söyleşide anılan bilimsel araştırmalara ilişkin özgün yayınlar incelenmiştir.

2025 yılında Frontiers in Psychology dergisinde yayımlanan, 32 çalışma ve 124 deneyin değerlendirildiği meta-analiz, dikkat dağıtıcı unsurların okuduğunu anlama üzerindeki olumsuz etkisini ortaya koymaktadır.

2024 yılında Telematics and Informatics Reports dergisinde yayımlanan ve 37 deneysel çalışmayı değerlendiren diğer meta-analiz ise basılı ve dijital okuma arasındaki farklılıkların okuma koşullarına ve çeşitli değişkenlere bağlı olduğunu bildirmektedir.

Her iki çalışma, okuma becerilerinin yalnızca hız üzerinden ele alınmaması gerektiğine ilişkin tartışmaya bilimsel katkı sağlamaktadır.

Kaynaklar ve resmî bağlantılar

Ankara Üniversitesi TÖMER: https://tomer.ankara.edu.tr/

TÖMER – OKUMAKS Programı: https://tomer.ankara.edu.tr/okumaks-hizli-okuma/

Shen, Y. (2025). Distractions in digital reading: a meta-analysis of attentional interference effects. Frontiers in Psychology.

https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1671214

Li, Y. ve Yan, L. (2024). Which reading comprehension is better? A meta-analysis of the effect of paper versus digital reading in recent 20 years. Telematics and Informatics Reports.

https://doi.org/10.1016/j.teler.2024.100142

Söyleşi: Dr. Oğuz Poyrazoğlu
Gazi Üniversitesi Teknoloji Fakültesi Öğretim Üyesi
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı Köşe Yazarı
Kurucu ve Sorumlu Yazı İşleri Müdürü
opoyrazoglu@gazeteankara.com.tr

Gazete Ankara Dijital Haber Portalı
Türkiye'nin kalbi Ankara'nın sesi