I. Osmanlı Sosyal ve Kültürel Yapısı

17.yüzyıl Osmanlı toplumu, merkeziyetçi bir yönetim sistemiyle idare edilmekteydi. Toplumun en tepesinde, gazi ve dindar bir hükümdar olarak tasvir edilen Sultan bulunuyor; tebaa ise Sultan'ın "Reayası" olarak görülüyordu. Bu yönetim anlayışı, adaletin sağlanmasını zorunlu kılan Daire-i Adalet prensibi üzerine kuruluydu [1]. Evliya Çelebi, kendisi de saray çevresinden gelme (babası saray kuyumcusu, kendisi Enderun'da eğitim almış) ve IV. Murad'ın musahipleri arasında yer almış biri olarak, saray ve üst sınıf hayatına dair önemli bilgilere sahipti.

Sosyal hayat, dini, coğrafi ve etnik farklılıklara göre çeşitlilik gösteriyordu. Evliya Çelebi, gezdiği geniş coğrafyada (Yemen'den Viyana'ya, Kuzey Afrika'dan Kafkasya'ya) tebaanın farklı kesimlerinin, özellikle de kadınların giyim, kuşam ve sosyal faaliyetlerini detaylıca kaydetmiştir. Seyahatnâme, sadece idari merkezdeki hayatı değil, aynı zamanda imparatorluğun dört bir yanındaki yerel kültürü, meslek gruplarını, gelenekleri ve eğlence hayatını da kapsamlıca anlatır. İstanbul'daki esnaf alayları, bu kültürel zenginliğin ve mesleki yapılanmanın en önemli göstergelerinden biridir.

II. Musiki Kültürü ve Müzisyenler

Evliya Çelebi'nin yaşadığı dönemde Osmanlı mûsikî kültürü oldukça zengindi ve günlük yaşamın her alanına yayılmıştı. Seyyahın kendisi de mûsikî ile yakından ilgilenmiş, Hanendegân Sultanı Derviş Ömer'den ders almış ve mûsikî makamları (yegâh, dügâh, rast, ısfahan, nevâ, uşşâk vb.) hakkında derin bilgi sahibi olduğunu göstermiştir [2].

Seyahatnâme'nin birinci cildi, İstanbul'daki sanat ve eğlence hayatının canlılığını gözler önüne serer. Evliya Çelebi, sâzendegân (çalgıcılar) ve hânendegân (ses sanatçıları) esnafını, diğer meslek gruplarına kıyasla çok daha ayrıntılı bir şekilde ele alır. Sadece çalgıcılar için "sâzende" kelimesinin tek başına veya "sâzendegân-ı avvâd" (ud çalan sanatçılar) gibi meslek adlarının bir parçası olarak 77 kez kullanılması, müziğin bu dönemdeki merkeziyetini gösterir [3]. Müzisyenler ve eğlence erbapları, düğün, şölen, kahvehane ve resmi törenler gibi sosyal etkinliklerin vazgeçilmez unsurlarıydı. Önemli musiki icraat ortamları şunlardı:

1.      Saray ve Konaklar: Fasıl heyetleri tarafından icra edilen klasik Türk mûsikîsi.

2.      Mevlevîhâneler: Ney ve Kudüm'ün ön planda olduğu, dinî ve tasavvufî mûsikî.

3.      Mehterhâne: Yeniçerilerin geçit törenlerinde yer alan; zurna, boru, nakkare ve davul gibi gür sesli çalgıların kullanıldığı askerî mûsikî [5], [7].

4.      Halk Toplulukları: Âşıklar ve ozanlar tarafından Kopuz, Bağlama ve Kemençe gibi sazlarla icra edilen halk mûsikîsi.

III. Musiki Çalgıları (Enstrümanlar)

Evliya Çelebi, eserinde çalgıları ayrıntılarıyla betimlemiş, hatta bazı çalgıların icat edilme hikâyelerine ve meşhur ustalarına değinmiştir. Çalgıları, tınlama şekillerine göre genellikle Havatınlak (Nefesli), Tel Tınlak (Telli) ve Darptınlak (Vurmalı) olarak sınıflandırmak mümkündür:

A. Telli Çalgılar (Tel Tınlak Sazlar)

·        Tanbur ve Ud: Klasik mûsikînin temel çalgıları olup, farklı boyut ve isimlerde (tel tanbura, tanbur-ı şirvânîyân) mevcuttu [6].

·        Kanun: Döneminde üstatları ve padişah huzurunda fasıl icra eden kanuncular detaylıca zikredilmiştir [6].

·        Kopuz ve Çöğür: Ozan ve halk mûsikîsi geleneğinin ana sazlarıdır [6].

·        Rebab (Kılkopuz) ve Kemençe: Yaylı çalgılar grubunda yer alır. Rebab, daha çok Orta Asya kökenli olup Anadolu'da kullanılıyordu [6].

B. Nefesli Çalgılar (Havatınlak Sazlar)

·        Ney: Mevlevîhânelerin sembolü ve en gözde sazıydı. Evliya Çelebi, Ney'in büyüklük ve ses kalınlığına göre 12 farklı çeşidini sayar: battal, nây, girift, mansur, şah, bol âhenk, davud, serheng ve süpürge gibi [4].

·        Zurna: Özellikle Mehterhâne ve halk eğlencelerinde kullanılırdı. Evliya Çelebi, coğrafyalarına göre Arap Zurnası, Acemî Zurnası ve Şehâbî Zurnası gibi çeşitlerinden bahseder [5].

·        Balaban (Mey): Nefesli sazlar arasında özgün bir yere sahipti. Zurnaya benzemekle birlikte "kulaklı" olmadığı belirtilir [5].

·        Erganun (Org) ve Miskâl (Pan-flüt): Bazı Avrupalı ve egzotik çalgılar da Seyahatnâme'de geçer. Erganun'un (300 adet rüzgâr düdüğünden oluşan) Frengistan'a özgü olduğu, Miskâl'in ise dizi dizi kamışlardan müteşekkil olduğu belirtilir [8].

C. Vurmalı Çalgılar (Darptınlak Sazlar)

·        Kudüm ve Nakkare: Özellikle Mevlevî ayinlerinde kullanılan Kudüm ile alaylarda ve Mehterhâne'de yer alan Nakkareler, Evliya Çelebi'nin bahsettiği vurmalı çalgılardandır [7].

·        Davul ve Def: Geleneksel ritim çalgıları olup, Davul (kös) Mehter'de, Def ise düğün ve eğlencelerde yaygın olarak kullanılırdı [7].

Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'si, 17. yüzyıl Osmanlı coğrafyasının toplumsal ve sanatsal çeşitliliğini, adeta bir müzikolog titizliğiyle hazırlanan çalgı ve sanatçı envanteriyle birlikte sunan, kültürel tarih açısından eşsiz bir kaynaktır.

Kaynakça ve Dipnotlar

[1] "Evliya Çelebi Seyahatnâmesi'nde Osmanlı Hanedan Algısı." (2019). History Studies. Merkeziyetçi sistem ve Daire-i Adalet prensibi hakkında.

[2] Fikir Coğrafyası. (2019). "Bugünkü Müzikbilimcilerin Evliyâ Çelebi'den Öğrenecekleri Çok Şey Var." Evliya Çelebi'nin mûsikî eğitimi, Derviş Ömer ve makam bilgisi hakkında. Yalçın Çetinkaya  https://fikircografyasi.com/makale/bugunku-muzikbilimcilerin-evliya-celebiden-ogrenecekleri-cok-sey-var

[3] Erdem, Nilgün. (2022). "Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’ndeki (1. Cilt) Meslek Adları Üzerine." DergiPark. Sâzende esnafının çokluğu ve meslek adlarının kullanımı hakkında.

[4] Güneygül, Gökçe. (2020). "17. Yüzyıl Tasvir Albümü’nde Evliyâ Çelebi’nin Sazları." DergiPark. Ney çeşitleri ve nefesli çalgılar hakkında.

[5] Kahraman, Seyit Ali. (2020). "Evliya Çelebi'nin Müzik Dünyası. Çeşitli zurna türleri, Balaban ve yabancı menşeli çalgılar hakkında. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 27, İstanbul 2021, 75-126

[6] Yarman, Ozan. (2002). "16. ve 17. Yüzyıllarda Türk Çalgıları." Telli çalgılar ve dönemin genel çalgı bilgisi hakkında. https://www.ozanyarman.com/files/musikicalgilar.pdf

[7] Halkbank Kültür ve Yaşam. (2024). "Türk müziğinde kullanılan 11 çalgı." Genel vurmalı ve nefesli çalgılar. https://kulturveyasam.com/turk-muziginde-kullanilan-11-calgi/

[8] Genel Bilgi Kaynağı: Evliya Çelebi'nin Seyahatnâme'si (İlhami Gökçen'in "Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nde Çalgılar" gibi çalışmalar referans alınarak). Güneygül G. Yegâh Mûsikî Dergisi Cilt II, Sayı 2, 2019, s. 109-123

Dr. Murat Karabulut – Köşe Yazarı
Gazete Ankara Dijital Haber Portalı
E-posta: mkarabulut@gazeteankara.com.tr
www.gazeteankara.com.tr
“Türkiye’nin kalbi Ankara’nın sesi”