Son 10 yılda kovan sayısı arttı, bal üretimi dalgalandı; coğrafi işaretli bal sayısı 39’a ulaştı

ANKARA – GA Dijital Haber Portalı Haber Merkezi / Ekonomi Haberleri- Türkiye, arıcılıkta sahip olduğu güçlü koloni varlığı, iklim çeşitliliği ve zengin bitki örtüsüyle dünyanın önde gelen bal üreticileri arasında yer almayı sürdürüyor. Ancak son on yıllık veriler, sektörün yalnızca üretim miktarı üzerinden değil; kovan başına verimlilik, iklim riskleri, dış ticaret, katma değerli ürünler ve coğrafi işaret temelli markalaşma üzerinden ele alınması gerektiğini ortaya koyuyor.

Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından açıklanan 2025 TÜİK verilerine göre Türkiye’de 96 bin 646 arıcılık işletmesi bulunuyor. Ülkedeki arılı kovan sayısı 8 milyon 817 bin 155’e ulaşırken, toplam bal üretimi 97 bin 253 ton olarak gerçekleşti. Bakanlığın açıklamasına göre Türkiye; koloni sayısı ve bal üretiminde dünya genelinde ilk üçte, Avrupa Birliği ülkeleri arasında ise ilk sırada bulunuyor.

Ancak verilerin gösterdiği tablo, üretim kapasitesi büyürken verimliliğin aynı ölçüde artmadığını da ortaya koyuyor.

Kovan sayısı arttı, bal üretimi aynı hızla büyümedi

TÜİK verilerinin Tarım ve Orman Bakanlığı Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü tarafından derlendiği arıcılık raporuna göre Türkiye’de 2015 yılında toplam kovan sayısı 7 milyon 748 bin 287 idi. Aynı yıl bal üretimi 108 bin 128 ton olarak kayıtlara geçti.

2025 itibarıyla toplam arılı kovan sayısı 8 milyon 817 bin 155’e yükseldi. Buna göre son on yılda kovan sayısında yaklaşık yüzde 13,8 artış yaşandı. Buna karşılık 2025 bal üretimi 97 bin 253 ton olarak gerçekleşti; bu miktar 2015 seviyesinin yaklaşık yüzde 10,1 altında kaldı.

Bu durum, arıcılıkta yalnızca koloni sayısının artmasının üretim güvencesi anlamına gelmediğini gösteriyor. İklim, nektar akışı, kuraklık, hastalıklar, gezginci arıcılık koşulları ve teknik yönetim kapasitesi; üretim sonucunu doğrudan belirleyen temel değişkenler arasında yer alıyor.

Türkiye’de bal üretiminin son 10 yıllık görünümü

Kaynak: TÜİK verilerinden TEPGE’nin hazırladığı Arıcılık Ürün Raporu; 2025 yılı için TÜİK verilerini esas alan Tarım ve Orman Bakanlığı açıklaması.

Tabloya göre Türkiye bal üretiminde son on yılın en yüksek seviyesine 2022’de 118 bin 297 tonla ulaştı. Ancak üretim sonraki iki yılda geriledi. 2024’te bal üretimi 95 bin 492 tona kadar inerken, 2025’te yüzde 1,8’lik sınırlı artışla 97 bin 253 tona yükseldi.

Asıl mesele verimlilik: Kovan başına üretim geriliyor

2015 yılında yaklaşık 14 kilogram olan kovan başına bal verimi, 2025’te yaklaşık 11 kilograma geriledi. Bu, on yıllık dönemde yaklaşık yüzde 21’lik verim kaybına işaret ediyor.

Tarım ve Orman Bakanlığı TEPGE raporu, 2024 yılında yaşanan üretim düşüşünde olumsuz hava koşulları ile kuraklığın etkili olduğunu vurguluyor. Rapora göre kuraklık, nektar üretimini azaltarak arıların bal yapma kapasitesini doğrudan etkiliyor.

Bu nedenle Türkiye’nin arıcılık politikası artık yalnızca “daha fazla kovan” yaklaşımına dayanmamalı. Yeni dönemde odak noktası; koloni sağlığı, flora alanlarının korunması, iklim adaptasyonu, doğru konaklama alanları, gezginci arıcılık planlaması, hastalık-zararlı mücadelesi ve teknik danışmanlık olmalı.

Üretimin yeni lideri Ordu, koloni varlığında Muğla önde

2025 verilerine göre bal üretiminde Ordu 16 bin 750 tonla Türkiye’nin ilk sırasında yer aldı. Ordu’yu 11 bin 592 tonla Adana ve 6 bin 806 tonla Muğla izledi.

Koloni varlığında ise Muğla 727 bin 259 arılı kovanla ilk sırada bulunuyor. Ordu 638 bin 522, Adana ise 467 bin 55 koloniyle Muğla’yı takip ediyor.

Bu tablo, Türkiye bal ekonomisinde iki farklı üretim modelinin birlikte geliştiğini gösteriyor. Bir tarafta yüksek üretim kapasitesine sahip iller, diğer tarafta ise çam balı, kestane balı, geven balı, çiçek balı ve yayla balı gibi belirli ürünlerde coğrafi kimliği güçlü bölgeler bulunuyor.

Muğla, bu ikili yapının en dikkat çekici örneklerinden biri. Hem koloni sayısında lider illerden biri olması hem de Muğla Çam Balı gibi tescilli bir ürüne sahip bulunması, ilin arıcılıkta yalnızca miktar değil marka değeri de ürettiğini gösteriyor.

Coğrafi işaretli bal sayısı 39’a ulaştı

Tarım ve Orman Bakanlığı’nın 2026 yılı açıklamasına göre Türkiye’de coğrafi işaret tesciline sahip 39 bal çeşidi bulunuyor. Bunlardan Bingöl Balı ile Yenice Ihlamur Balı, Avrupa Birliği nezdinde de coğrafi işaret koruması elde etmiş durumda.

TÜRKPATENT kayıtlarında bal kategorisinde yer alan ürünler arasında Ardahan Çiçek Balı, Arhavi Kestane Balı, Bingöl Balı, Muğla Çam Balı, Pervari Balı, Sinop Kestane Balı, Zara Balı, Niğde Geven Balı, Erzincan Geven Balı ve Türk Çam Balı gibi ürünler bulunuyor.

TÜRKPATENT’e göre coğrafi işaret; belirgin niteliği, ünü veya diğer özellikleri bakımından üretildiği yöreyle özdeşleşmiş ürünleri ifade ediyor. Bu koruma sistemi, ürünün yalnızca adını değil; üretim alanı, geleneksel üretim bilgisi, kalite özellikleri ve denetim çerçevesini de korumayı amaçlıyor.

Bu nedenle coğrafi işaretli bal, sadece bir pazarlama etiketi değildir. Doğru yönetildiğinde üretici gelirini, kırsal istihdamı, gastronomi turizmini, yerel kooperatifçiliği ve ihracat kapasitesini birlikte güçlendirebilecek bir ekonomik araçtır.

Bingöl Balı ve Yenice Ihlamur Balı, Avrupa pazarında korunuyor

Türkiye’nin Avrupa Birliği nezdindeki coğrafi işaretli ürünleri arasında Bingöl Balı ile Yenice Ihlamur Balı da bulunuyor. TÜRKPATENT’in AB coğrafi işaretleri sayfasında, Türkiye’nin AB nezdinde tescilli coğrafi işaretleri arasında bu iki bal çeşidi de yer alıyor.

Bingöl Balı, TÜRKPATENT kayıtlarında 7 Ekim 2022 tarihinde tescil edilmiş, menşe adı niteliğinde bir coğrafi işaretli ürün olarak görülüyor. Başvuru ve tescil sahibi Bingöl Üniversitesi.

Bu tür uluslararası tesciller, ürünün yalnızca tanıtımı açısından değil; taklit ürünlerle mücadele, pazar güveni, ihracat değerinin korunması ve yüksek fiyatlı niş pazarlara erişim açısından da stratejik önem taşıyor.

Bal ihracatı 2024’te 8 bin 625 tona geriledi

Türkiye’nin baldaki ekonomik kapasitesi yalnızca iç tüketimle sınırlı değil. Bal, aynı zamanda ihracata konu olan önemli bir tarımsal ürün. Ancak dış ticaret verileri, miktar bakımından istikrarsız bir görünüm sergiliyor.

Tarım ve Orman Bakanlığı’nın hayvansal üretim çalışma belgesinde yer alan verilere göre Türkiye’nin bal ihracatı 2022 yılında 17 bin 168 tonla zirve yaptı. İhracat miktarı 2023’te 9 bin 364 tona, 2024’te ise yaklaşık 8 bin 625 tona geriledi. 2024 yılı bal ihracat geliri yaklaşık 32,5 milyon dolar olarak kaydedildi.

Bu veriler üzerinden yapılan hesaplamaya göre 2024 yılında ihraç edilen balın ortalama birim değeri kilogram başına yaklaşık 3,8 dolar seviyesinde oluştu. Bu değer; üretim kapasitesi yüksek Türkiye’nin uluslararası pazarda daha yüksek katma değerli, izlenebilir, sertifikalı ve coğrafi işaret destekli ürünlere yönelmesi gerektiğini gösteriyor.

İhracat hacmindeki gerileme yalnızca üretim dalgalanmasıyla açıklanamaz. Uluslararası rekabet, kalite standardı, kalıntı analizleri, ambalajlama, marka tanınırlığı, lojistik maliyetleri, hedef pazarlardaki gıda güvenliği kriterleri ve ithalatçı ülkelerin denetim uygulamaları da belirleyici faktörler arasında yer alıyor.

ABD, Almanya ve Avrupa pazarı kritik önem taşıyor

TEPGE’nin 2024 ihracat verilerine göre süzme bal ihracatında en büyük pazar ABD oldu. Türkiye, 2024 yılında ABD’ye yaklaşık 3 bin 69 ton süzme bal ihraç etti. Almanya ve Bulgaristan da öne çıkan pazarlar arasında yer aldı.

Petek bal ihracatında ise Almanya yaklaşık 634 tonla ilk sırada bulunurken, ABD yaklaşık 440 tonla ikinci sırada yer aldı.

Bu tablo, Türkiye’nin özellikle Avrupa ve Kuzey Amerika pazarlarında önemli bir müşteri tabanı oluşturduğunu gösteriyor. Ancak dış pazarda kalıcı büyüme için miktar odaklı ihracat yerine; ürün izlenebilirliği, coğrafi işaret, organik üretim, kalıntı analizleri, polen profili, laboratuvar raporları ve premium ambalaj stratejisi ön plana çıkmalı.

Türkiye’nin asıl fırsatı: Miktardan markaya geçiş

Türkiye’nin bal sektöründeki temel avantajı, yüksek kovan varlığı ve geniş ürün çeşitliliği. Çam balı, kestane balı, geven balı, çiçek balı, yayla balı, ıhlamur balı ve yöresel flora kaynaklı ürünler; Türkiye’ye çok sayıda farklı pazar segmentine hitap etme imkânı veriyor.

Buna karşılık sektörün en kritik ihtiyacı, ürünün üretim noktası ile tüketici arasındaki güven zincirini güçlendirmek.

Bu noktada beş başlık öne çıkıyor:

Birincisi; izlenebilirlik. Kavanoz üzerindeki QR kod, üretici kaydı, parti numarası, üretim bölgesi ve laboratuvar sonuçları tüketicinin erişimine açılmalı.

İkincisi; analiz altyapısı. Polen analizi, nem oranı, HMF, diastaz, prolin, pestisit ve antibiyotik kalıntısı gibi analizler yaygınlaştırılmalı.

Üçüncüsü; coğrafi işaret denetimi. Tescil belgesinin varlığı kadar, ürünün gerçekten o tescilde belirtilen floraya, coğrafyaya ve üretim koşullarına uygun üretilip üretilmediği de denetlenmeli.

Dördüncüsü; üretici örgütlenmesi. Arı yetiştiricileri birlikleri, kooperatifler, üniversiteler, ticaret odaları ve yerel yönetimler ortak pazarlama modeli geliştirmeli.

Beşincisi; bal dışı arı ürünleri. Polen, propolis, arı sütü, arı zehri ve balmumu gibi ürünler, arıcı gelirini yalnızca bal üretimine bağımlı olmaktan çıkarabilir.

Özgün değerlendirme: Türkiye’nin bal stratejisi “kovan sayısı” değil “kovan başına değer” olmalı

Son on yıllık veriler, Türkiye’nin arıcılıkta güçlü bir fiziksel kapasite oluşturduğunu gösteriyor. Ancak kovan sayısındaki artışın aynı oranda üretim ve verim artışına dönüşmediği görülüyor.

Bu nedenle gelecek dönemin hedefi sadece daha fazla kovanla daha fazla bal üretmek olmamalı. Türkiye’nin yeni arıcılık stratejisi; daha yüksek verim, daha güçlü flora koruması, daha düşük iklim riski, daha yüksek kalite standardı ve daha yüksek birim ihracat geliri üzerine kurulmalı.

Coğrafi işaretli ballar bu dönüşümün merkezinde yer alabilir. Çünkü Anzer’den Muğla Çam Balı’na, Bingöl’den Pervari’ye, Sinop’tan Ardahan’a kadar farklı bölgelerde üretilen ballar; yalnızca yöresel ürün değil, aynı zamanda Türkiye’nin kırsal kalkınma, gastronomi turizmi ve markalı ihracat potansiyelinin taşıyıcısıdır.

Türkiye’nin balda yeni hedefi şu olmalı: Daha çok üretmekten önce, her kilogram balın değerini, güvenilirliğini ve uluslararası tanınırlığını artırmak.

Haber Kaynakları

Haberin veri altyapısında; TÜİK’in Hayvansal Üretim İstatistikleri 2025 bülteni, Tarım ve Orman Bakanlığı Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsü’nün yayımladığı Arıcılık Ürün Raporu 2024, Tarım ve Orman Bakanlığının 20 Mayıs Dünya Arı Günü kapsamında yayımladığı resmî açıklama, TÜRKPATENT Coğrafi İşaretler Portalı ile TÜRKPATENT’in Avrupa Birliği’nde tescilli Türk coğrafi işaretlerine ilişkin kayıtları esas alınmıştır.