SÖZÜ BAĞLAMINDAN KOPARMAK

Bir sözü bağlamı dışında anlamak iletişimde ciddi bir sorundur. Bir söz, fikir, düşünce belli bir bağlam içinde anlamlı olurken bağlamı dışına çıkardığınızda anlamsız bir fikre, bir düşünceye dönüşebilir.

Sözleri, düşünceleri bağlamı içinde düşünemeyen ve anlayamayanlara bağlam özürlü diyoruz.

Bağlam, herhangi bir olguda olaylar, durumlar, ilişkiler örgüsü veya bağlantısıdır. Bir düşünce, fikir ve sözü doğru bağlamı içinde anlamak için olayın özelliklerine, kim tarafından, ne maksatla söylendiğine bakmak gerekir.

Günümüz hız çağıdır, fast food kültürü vardır. İnsanlar nasıl ayaküstü atıştırıp geçiyorsa, düşünceleri, fikirleri ve sözleri de sloganik bir şekilde öğrenmeyi tercih ediyor. Günümüz insanı Mesnevi’yi okumak yerine Mevlana’dan birkaç sözü okuyup Mevlana’yı anladığını düşünüyor.

Günün insanı Twitter’da dün 140 bugün ise 280 karakterde yazdığı bir cümle ile hayata dair formül üretiyor ya da oradan öğrendiği basma kalıp sözlerle hayatı anladığını sanıyor.

Bağlamından Kopan Sözler İletişimde Ne Gibi Sorunlara Yol Açar?

Örneğin “Söz gümüş ise sükût altındır” sözü sadece öfkeli durumlarda başvurulacak bir durum iken, yani zamanında o maksatla söylenmişken, hayatın her alanına yaygınlaştırıldığında yanlış bir davranışa dönüşür ve suskun, edilgin bir toplum oluşmasına yol açar.

“Pire itte, bit yiğitte bulunur” atasözü, bitin yaygın olduğu geçmiş zamanlarda kullanılan bir sözdür. İnsanlar bir sorunu aşamadıkları zaman onu normalleştirmeye başlar. Bir zamanlar farenin Hindistan’da Tanrı olarak bilinmesi gibi. Geçmiş zamanda normal karşılanan bu söz günümüzde anlamını yitirmiştir. Bugün atasözü diye bu sözün kullanılması bağlamından kopması demektir.

Eğitimde sık sık kullanılan “Et tekrarı ahsen velev kane yüzseksen” (tekrar güzeldir yüzseksen kere bile olsa) sözü kerametli bir söz gibi çok sık kullanılır. Oysa yine Arapça bir deyim daha vardır: “Et tekrarı kabihun velev kane fasihun” (tekrar bıktırıcı, tiksindiricidir; çok fasih, veciz, beliğ de olsa).

Tekrarın güzel olduğu, Kur’an-ı Kerim’in sık okunması için teşvik mahiyetinde söylenmiş bir sözdür. Sözün asıl maksadından uzaklaşıp sürekli tekrar yapıldığında hem bıktırıcı olur hem de geride kalmaya yol açar.

Ben derste barışın önemini anlatmak için “Önemli olan yüz savaşı kazanmak değil, önemli olan savaşmadan barışı kazanmaktır” şeklindeki Çin atasözünü söylüyorum. Öğrenci, “O zaman niye Doğu Türkistan’a zulüm yapıyorlar?” diyor. Geçmiş dönemlerde Konfüçyüs kökenli bu sözün barış vurgulu bir söz olduğunu, günümüz olaylarıyla doğrudan ilgisinin olmadığını anlatmaya çalışıyorum.

Ben “İlim adamları, imamlar, hukukçular cübbe giyerler. Cübbelerin düğmesiz olması kimsenin önünde eğilmemelerini, cepsiz olması parayla satın alınmamalarını simgeler” diyorum. Öğrenci, “Hocam bize verilen resmî elbiseler çok düğmeli ve her tarafında cep var; o hâlde bize bunlar meşru mu?” diye soruyor.

Lafı bağlamından koparmak yani bağlam özürlülük olduğu gibi, lafı dübüründen anlamak tabiri de aynı fasıl içinde yer alır.

 Gazetecilikte Bağlamdan Koparma

Sözü bağlamından koparmak gazetecilikte sık kullanılır. Bilerek ve kasıtlı yapılır.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında Amerika’ya giden Papa uçaktan inerken bir gazeteci mikrofonu uzatır:
“Efendim genelevine de uğrayacak mısınız?” der.
Papa şaşkınlıkla, “Burada genelevi var mı?” diye sorar.

Ertesi gün manşet:
“Papa’nın uçaktan iner inmez ilk sözü: ‘Burada genelevi var mı?’”

 Bağlamından Koparılmış Söze Uygun Bir Fıkra ile Bitirelim

Bir bedevi Ramazan ayında gündüz vakti meyve yerken görülmüş.
“Sen ne yapıyorsun böyle?” diye sorulduğunda cevabı şu olmuş:

“Cenab-ı Hakk’ın şöyle buyurduğunu işittim: ‘(Ağaçlar) meyve verince meyvesinden yiyin!’ (Enâm:141). Ben bu meyveyi yiyerek iftar edemeden ölüvermekten korktum. Maazallah böyle bir durumda Allah’ın emrine karşı gelmiş olmam mı?”

Av. Durdu GÜNEŞ
Gazete Ankara DHP | Köşe Yazarı
dgunes@gazeteankara.com.tr