İSTANBUL - ANKARA / GA Dijital Haber Portalı Haber Merkezi - Sağlık Haberleri Servisi- Üniversitelerde bağımlılıkla mücadelede yeni bir dönem başlıyor. Sağlık Bakanlığı, Yükseköğretim Kurulu ve Türkiye Yeşilay Cemiyetinin iş birliğiyle hazırlanan “Dumansız Kampüs, Sağlıklı Gelecek Projesi”, İstanbul’da düzenlenen tanıtım programıyla kamuoyuna duyuruldu.

Proje, ilk bakışta kampüslerde tütün kullanımını sınırlandıran bir uygulama gibi görünse de, ortaya konulan çerçeve daha geniş bir dönüşüme işaret ediyor. Amaç; üniversite kampüslerini yalnızca eğitim yapılan fiziki alanlar olmaktan çıkarıp sağlıklı yaşamın, sporun, sosyal dayanışmanın, kültürün, sanatın ve bağımlılıktan uzak bir gençlik ikliminin merkezi haline getirmek.

Yükseköğretim Kurulu Başkanı Erol Özvar, tanıtım programında yaptığı konuşmada kampüslerin zararlı alışkanlıkların değil; sağlığın, sporun, bilimin, kültürün, sanatın ve güçlü sosyal ilişkilerin merkezi olmasını arzu ettiklerini belirtti. Özvar, uygulamanın yalnızca tütün kullanımını sınırlandıran bir düzenleme olarak görülmemesi gerektiğini; bağımlılıkla mücadelenin üniversitelerin kurum kültürünün parçası haline getirilmesini hedeflediğini vurguladı.

Yasaktan öte: Bırakma desteği, yönlendirme ve sağlıklı yaşam

Dumansız Kampüs modeli, tütün kullanan öğrencileri veya çalışanları dışlamayı değil, onları doğru destek mekanizmalarına yönlendirmeyi esas alıyor.

Bu kapsamda üniversitelerde kapalı alanların yanı sıra açık alanlar ve kampüs eklentileri de tütün ürünlerinin kullanımını önleyici düzenlemeler kapsamında değerlendirilecek. Kampüs sınırları içinde tütün ürünlerinin satışı, reklamı, tanıtımı ve görünürlüğünün engellenmesi hedeflenecek. Tütün kullanımına izin verilen alanların ise mümkün olan en sınırlı sayıda tutulması, bina girişleri ile öğrencilerin yoğun bulunduğu alanlardan uzak biçimde planlanması öngörülüyor.

Projenin en önemli boyutlarından biri, sigara bırakma desteğinin üniversite yaşamına entegre edilmesi olacak. Üniversitelerin öğrenci ve çalışanlarını tütün ürünlerini bırakma konusunda desteklemesi; sigara bırakma poliklinikleri, danışmanlık hatları ve ilgili sağlık kuruluşlarıyla iş birliği içinde erişilebilir mekanizmalar oluşturması hedefleniyor.

Bu yönüyle proje, yalnızca “sigara içilmeyen alan” düzenlemesi değil; üniversite gençliğine dönük koruyucu sağlık politikası niteliği taşıyor.

Spor Dostu Kampüs ile tamamlayıcı bir model

YÖK Başkanı Özvar, Dumansız Kampüs uygulamasını Yükseköğretim Kurulunun Spor Dostu Kampüs Programı ile birlikte değerlendirdiklerini belirtti. Bu yaklaşım, üniversitelerde bağımlılıkla mücadeleyi sadece yasaklayıcı kurallara dayandırmak yerine, gençlere alternatif yaşam alanları ve güçlü sosyal ortamlar sunmayı öne çıkarıyor.

Bu çerçevede spor, kültür, sanat, bilimsel üretim, öğrenci kulüpleri ve sosyal ilişkiler; bağımlılık risklerine karşı koruyucu bir kampüs ikliminin temel unsurları olarak görülüyor.

Üniversitelerde faaliyet gösteren Genç Yeşilay kulüplerinin desteklenmesi de projenin önemli başlıklarından biri olacak. Böylece öğrenciler yalnızca hedef kitle olarak değil, bağımlılıkla mücadelenin aktif paydaşı olarak sürece dahil edilecek.

Sağlık Bakanı Memişoğlu: “Sigarayla mücadele milli mücadeledir”

Tanıtım programında konuşan Sağlık Bakanı Kemal Memişoğlu, Türkiye’nin karşı karşıya olduğu temel sağlık riskleri arasında obezite, hareketsizlik ve bağımlılığın öne çıktığını belirtti.

Memişoğlu, toplumun önemli bir bölümünün normal kilonun üzerinde olduğunu, vatandaşların üçte birinden fazlasının sigara bağımlısı bulunduğunu ifade ederek, “Sigarayla mücadele milli mücadeledir” mesajını verdi. Kişi başına yıllık sağlık harcamasının 840 dolar olduğunu belirten Memişoğlu, sigaraya yapılan harcamanın ise kişi başına 1014 dolara ulaştığını söyledi.

Bu değerlendirme, tütünle mücadelenin yalnızca bireysel tercih veya kampüs disiplini başlığıyla sınırlı olmadığını; sağlık sistemi, aile yapısı, çevre, ekonomi ve genç nüfusun geleceğiyle doğrudan bağlantılı bir kamu politikası alanı olduğunu gösteriyor.

Yeşilay’dan çarpıcı tablo: Her yıl 120 bin kayıp

Yeşilay Genel Başkanı Mehmet Dinç de bağımlılığın birey ve toplum açısından en büyük tehditlerden biri olduğunu belirterek, Türkiye’de her yıl yaklaşık 120 bin kişinin sigaraya bağlı hastalıklar nedeniyle yaşamını yitirdiğini söyledi.

Dinç’in programda paylaştığı çevresel veriler de dikkat çekti. Bir sigara izmaritinin 650 litre suyu kirletebildiği, Türkiye’de yılda yaklaşık 150 milyar adet sigara tüketildiği ifade edildi.

Bu tablo, Dumansız Kampüs projesinin yalnızca öğrencilerin sağlığı bakımından değil; çevre bilinci, kamusal alan kullanımı ve sürdürülebilir kampüs yönetimi bakımından da önem taşıdığını ortaya koyuyor.

Gelişmiş ülkelerde kampüs politikası: “Sigara içilmez”den “tütünsüz kampüs”e

Dumansız Kampüs uygulaması, dünyada son yıllarda yaygınlaşan daha kapsamlı bir yaklaşımla da örtüşüyor. Gelişmiş ülkelerde kampüs politikaları artık yalnızca sigara kullanımını değil; elektronik sigara, nargile, ısıtılmış tütün ürünleri, tütün satış noktaları, reklam ve sponsorluk ilişkilerini de gündemine alıyor.

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri’nin verilerine göre, Kasım 2017 itibarıyla ABD’de en az 2 bin 82 kolej ve üniversite kampüsünde dumansız kampüs politikası bulunuyordu. Bu kampüslerin 1.743’ü, yani yüzde 83,7’si tamamen tütünsüz kampüs niteliği taşıyordu. Aynı verilerde kampüslerin yüzde 79,6’sının elektronik sigara kullanımını, yüzde 41’inin ise nargile kullanımını açıkça yasakladığı belirtiliyor.

CDC’ye göre dumansız ve tütünsüz kampüs politikaları; pasif dumana maruziyeti azaltmaya, tütün kullanımına başlamayı önlemeye, tütün kullanımının sosyal kabulünü düşürmeye ve bırakma çabalarını desteklemeye katkı sağlıyor.

Kanada’da da benzer bir yaklaşım öne çıkıyor. Toronto Üniversitesi, 1 Ocak 2019’dan itibaren yürürlüğe giren Smoke-Free Policy ile üniversite alanlarında sigara ve elektronik sigara kullanımını yasakladı. Politikanın amacı; öğrenciler, akademik ve idari personel, gönüllüler ve ziyaretçiler için güvenli ve sağlıklı bir çevre oluşturmak olarak tanımlandı.

Bu örnekler, Türkiye’deki Dumansız Kampüs modelinin dünyadaki “tütünsüz kampüs” eğilimiyle aynı hatta ilerleme potansiyeli taşıdığını gösteriyor. Ancak başarı, yalnızca kural konulmasına değil; kampüslerde uygulanabilir denetim, öğrenci katılımı, bırakma desteği ve sağlıklı yaşam alternatiflerinin güçlendirilmesine bağlı olacak.

Türkiye’de 15 yıllık tablo: Sigara iç satışı 150 milyar adedi geçti

Dumansız Kampüs projesinin önemi, Türkiye’nin tütün tüketimindeki uzun dönemli seyriyle birlikte değerlendirildiğinde daha açık biçimde görülüyor.

Tarım ve Orman Bakanlığı Tütün ve Alkol Dairesi Başkanlığının “Yıllar İtibarıyla Sigara İç Satışı” verilerine göre, Türkiye’de kayıtlı sigara iç satışı 2010’da yaklaşık 93,35 milyar adet iken 2024’te yaklaşık 150,49 milyar adede çıktı. Bu, 2010–2024 döneminde kayıtlı iç satışta yaklaşık yüzde 61’lik artış anlamına geliyor.

Türkiye’de kayıtlı sigara iç satışı, 2010–2024

Yıl	İç satış miktarı
2010	93,35 milyar adet
2011	91,22 milyar adet
2012	99,26 milyar adet
2013	91,66 milyar adet
2014	94,68 milyar adet
2015	103,21 milyar adet
2016	105,49 milyar adet
2017	106,22 milyar adet
2018	118,54 milyar adet
2019	119,75 milyar adet
2020	117,91 milyar adet
2021	125,11 milyar adet
2022	116,76 milyar adet
2023	137,38 milyar adet
2024	150,49 milyar adet

Bu tablo, genç nüfusun yoğun olarak bulunduğu üniversitelerde bağımlılıkla mücadelenin neden yalnızca sembolik bir kampanya olarak görülemeyeceğini ortaya koyuyor. Kayıtlı iç satış miktarındaki artış, tütünle mücadelenin eğitim, sağlık, ekonomi ve sosyal politika boyutlarıyla birlikte ele alınmasını zorunlu kılıyor.

Üniversitelerdeki mücadele neden kritik?

Türkiye’de kayıtlı sigara iç satışının 2024’te 150 milyar adedin üzerine çıkması, bağımlılıkla mücadelenin en erken yaşlardan itibaren ve özellikle gençlik döneminde güçlendirilmesi gerektiğini gösteriyor.

Üniversite yılları, bireyin yalnızca akademik bilgi edindiği değil; sosyal çevresini, yaşam alışkanlıklarını, stresle baş etme biçimlerini ve gelecek yönelimini şekillendirdiği kritik bir dönemdir. Bu nedenle kampüslerde tütün kullanımının sosyal olarak normalleşmesini önlemek, yeni kullanıcı başlangıcını azaltmak ve bırakmak isteyenlere destek sunmak halk sağlığı açısından stratejik önem taşır.

Dumansız Kampüs projesi bu bakımdan yalnızca bir idari düzenleme değil; gençlerin sağlıklı yaşam kültürüne erişimini güçlendiren, bağımlılık risklerini azaltmayı hedefleyen ve üniversite ortamını koruyucu sağlık anlayışıyla yeniden tanımlayan bir model olarak öne çıkıyor.

Başarı tabelayla değil, davranış değişikliğiyle ölçülecek

Dumansız Kampüs, Sağlıklı Gelecek Projesi’nin başarısı yalnızca kampüslerde kaç noktaya uyarı levhası asıldığıyla ölçülemeyecek.

Asıl başarı; sigarayı bırakma desteğine erişen öğrenci ve çalışan sayısında, kampüslerde tütün kullanımına başlama oranının düşmesinde, Genç Yeşilay kulüplerinin sahadaki etkinliğinde, spor ve sosyal faaliyetlere katılımın artmasında ve üniversitelerin sağlıklı yaşam kültürünü kalıcı hale getirebilmesinde aranacak.

Türkiye’nin tütün tüketimindeki 15 yıllık yükseliş eğilimi dikkate alındığında, üniversitelerde başlatılan bu modelin yalnızca bugünün öğrencilerini değil, geleceğin ailelerini, iş gücünü ve toplum sağlığını ilgilendiren uzun vadeli bir kamu politikası olduğu görülüyor.

Dumansız Kampüs, doğru uygulanması halinde, kampüslerde yalnızca sigara dumanını azaltmakla kalmayacak; gençlerin bağımlılıklardan uzak, üretken, sosyal ve sağlıklı bir hayat kurmasına katkı sağlayacak yeni bir üniversite kültürünün de kapısını aralayacak.

Haber Kaynakları: Yükseköğretim Kurulu’nun “Üniversitelerde bağımlılıkla topyekûn mücadele başlıyor” başlıklı açıklaması; Sağlık Bakanlığı, YÖK ve Türkiye Yeşilay Cemiyetinin “Dumansız Kampüs, Sağlıklı Gelecek Projesi” tanıtım programına ilişkin kurumsal açıklamaları; Tarım ve Orman Bakanlığı Tütün ve Alkol Dairesi Başkanlığının tütün ve tütün mamulleri istatistikleri ile 1925-2024 yılları arasındaki sigara iç satış verileri; ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri’nin kolej ve üniversitelerdeki dumansız/tütünsüz kampüs politikalarına ilişkin araştırması; Toronto Üniversitesi’nin 1 Ocak 2019’da yürürlüğe giren Smoke-Free Policy düzenlemesi.